Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/bioannisdunsscot02duns
B. IOANNIS DUNS SCOTI
COMMENTARIA OXONIENSIA
B. IOANNIS DUNS S.COTI
DOOTORIS SUBTILIS AC MARIANI
ORDINIS FRATRUM MINORUM
COMMENTARIA OXONIENSIA
AD IV. LIBROS MAGISTRl SENTENTIARUM
NOVIS CURIS EDIDIT
P. MARIANUS FERNANDEZ GARCIA 0. F. M.
PROV. S. IACOBI IN HISPANIA ALUMNUS S. CONGREGATIONIS I)E RELIGIOSIS CONSULTOR.
Tom. II. — In II. Lib. Sententiarum.
■In doctrinis glorificate Dominum. Isai. XXIV, 15.
AD CLARAS AQUAS (Quaracchi)
prope FJorentiam EX TYPOGRAPHIA COLLEGII S. BONAVENTURAE
1914.
Proprietas litteraria
rfv
cfeSL*Wi
*¥a
fJUL5 1965)
^/fiftARV
-? X
<r
CENSURA EX PARTE ORDINIS
Nos infrascripti, de mandato Reverendissimi Patris Ministri Generalis, hoc examinavimus voluinen II. Libri Oxoniensium Beati Ioannis Duns Scoti, Doctoris Subtilis ac Mariani, cura et opere R. P. Mariani Fernandez Garcia iterum editi, atque non tantum declaramus nobis constare de fidelitate et authenticitate textus, sed insuper editorem laudandum existimamus, eo quod litteram Magistri ita disposuerit ut simul maxime commendari debeat Lecto- ribus, studentibus iisque concionatoribus qui e fonte scotistico sua argu- menta pro instructione et aedificatione populi desumere cupiunt. Quapropter vehementer optamus ut quamprimum totius Operis incoepti editio complea- tur. Coeterum, ad fidem et mores quod attinct, planum est nihil nisi catho- licum in hoc volumine contineri, quippe quod Doctoris Subtilis integerrimam doctrinam verbotenus exhibet.
Romae, 1 Nov. 1913.
Fr. SERArHiNus Belmond, Sacrae Theol. Lect. Glis. Fr. M. Albertus 0'Neill, Sacrae Theol. Lect. Glis.
APPROBATIO ORDINIS
Fr. pacificus monza
TOTIUS ORDINIS FRATRUM MINORUM MINISTER GENERALIS ET, HUMILIS IN DOMINO SERVUS.
DECRETUM.
Cum nova editio Libri II. Commentariorum Oxoniensium nostri B. Doctoris Ioannis Duns Scoti ad Magistrum Sententiarum, curis R. P. Mariani Fer- nandez Garcia, Nostrae Provinciae S. Iacobi in Hispania alumni et S. Congr. de Religiosis Consultoris adornata, a duobus Patribus examinatoribus re- cognita fuerit, nihilque in ea contra fidem bonosve mores inveniatur, facul- tatem libenter facimus ut publici iuris fiat, servatis aliis servandis, eiusque frequentem lectionem Fratribus Studentibus cunctisque Patribus enixe com- mendamus.
Datum Romae, ad S. Antonii, die VIII Nov., Doctori Subtili in Ordine nostro sacra, anni 1913.
Fr. Pacificus, Min. Glis.
IMPRIMATUR : Fr. Albertus Lepidi 0. P., S. P. Ap. Mag.
IMPRIM ATUR :
Franciscus Faberi, Vic. Urbis Adsessor.
Nihil obstat. Can. Frid. Lapini, censor. eccl.
IMPRIMATUR:
Florentiae, 7 Ianuarii 1914.
A. Can. Cassulo, Vic. Gen.
LIBER SECUNDUS SENTENTIARUM
DISTINCTIO PRIMA.
TEXTUS MAGISTRl SENTENTIARUM.
Unum esse rerum principium ostendit, non plura, ut quidam pu- taverunt. — « Creationem rerum insinuans Scriptura, Deum esse Creatorem initiumque temporis atque omnium visibilium vel invisibi- lium creaturarum, in primordio sui (1) ostendit » (2) dicens : In prin- cipio creavit Deus coelum et terram. « His etenim verbis Moyses, Spiritus Dei afnatus, in uno principio a Deo Creatore mundum fa- ctum refert » (3), elidens errorem quorumdam, plura sine principio fuisse principia opinantium. « Plato namque tria initia existimavit, Deum scilicet et exemplar et materiam, et ipsam increatam sine prin- cipio, et Deum quasi artificem, non creatorem (4) » . Creator enim est qui de nihilo aliquid facit.
Et creare proprie est de nihilo aliquid facere; facere vero non modo de nihilo aliquid operari, sed etiam de materia. Unde et homo vel Angelus dicitur aliqua facere, sed non creare, vocaturque factor sive artifex, sed non creator ; hoc enim nomen soli Deo proprie con- gruit, qui et de nihilo quaedam et de aliquo aliqua facit. Ipse est ergo creator et opifex et factor; sed creatoris nomen sibi proprie re- tinuit, alia vero etiam creaturis communicavit. — In Scriptura tamen saepe creator accipitur tamquam factor, et creare sicut facere, sine distinctione significationis.
Quod haec verba, scilicet agere et facere, et huiusmodi, non di- cuntur de Deo secundum eam rationem qua dicuntur de creaturis. — Verumtamen sciendum est, haec verba, scilicet creare, facere, agere,
' ^ t> "K
(1) Gen. c. I, v. 1. (2) Beda, i". Hexaem. in initio.
(3) Strab. Prothem. in Gloss. ? ^
/
(4) Ib. — Cfr. etiam S. Ambros. I Hexaem. c. 1. et 2. Tom. II.
■V
2 LIB. II. DIST. I. TEXT. MAGISTRI.
et alia huiusniodi, de Deo non posse dici secundum eam rationem qua dicuntur de creaturis. Quippe cum dicimus eum aliquid facere, non aliquem in operando motum illi inesse intelligimus, vel aliquam in laborando passionem, sicut nobis solet accidere, sed eius sempiternae voluntatis novum aliquem significamus effectum, id est aeterna eius voluntate aliquid noviter existere. Cum ergo aliquid dicitur facere, tale est ac si dicatur, iuxta eius voluntatem vel per eius voluntatem aliquid noviter contingere vel esse, ut in ipso nihil novi contingat, sed novum aliquid, sicut in eius aeterna voluntate fuerat, fiat sine aliqua motioDe vel sui mutatione. Nos vero operando mutari dicimur, quia movemur ; non enim sine motu aliquid facimus. Deus ergo aliquid agere vel facere dicitur, quia causa est rerum noviter existentium, dum eius voluntate res novae esse incipiunt, quae ante non erant, absque ipsius agitatione; ut actus proprie dici non queat, cum vide- licet actus omnis in motu consistat, in Deo autem motus nullus est. Sicut ergo ex calore solis aliqua fieri contingit, nulla tamen in ipso vel in eius calore facta motione vel mutatione, ita ex Dei voluntate nova habent esse sine mutatione Auctoris, qui est unum et solum et omnium principium.
Aristoteles vero duo dixit principia, scilicet materiam et spe- ciem, et tertium operatorium dictum; mundum quoque semper esse et fuisse.
Quod catholicum est docet. — Horum ergo et similium errorem Spiritus Sanctus evacuans, veritatisque disciplinam tradens, Deum in principio temporum mundum creasse, et ante tempora aeternaliter extitisse significat, ipsius aeternitatem et omnipotentiam commendans ; cui voluisse facere est, quia, ut praediximus, ex eius voluntate et bonitate res novae existunt. — « Credamus igitur, rerum creatarum, coelestium vel terrestrium, visibilium vel invisibilium causam non esse nisi bonitatem Creatoris, qui est Deus unus et verus. Cuius tanta est bonitas, ut summe bonus beatitudinis suae, qua aeternaliter beatus est, alios velit esse participes; quam videt et communicari posse et minui omnino non posse. Illud igitur bonum, quod ipse erat et quo beatus erat, sola bonitate, non necessitate, aliis communicari vo- luit, quia summe Boni erat prodesse velle, et Omnipotentissimi nocere non posse » (1).
Quare rationalis creatura facta sit? — « Et quia non valet eius beatitudinis particeps existere aliquis nisi per intelligentiam, quae quanto magis intelligitur, tanto plenius habetur, fecit Deus rationa- lem creaturam, quae summum bonum intelligeret, et intelligendo ama-
(1) Hugo a S. Victore. /. De Sacram. p. II. c. 4.
LIB. II. DIST. I. TEXT. MAGISTRI. 3
ret, et amando possideret, ac possidendo frueretur. Eamque hoc modo distinxit, ut pars in sui puritate permaneret, nec corpori uniretur, scilicet Angeli, pars corpori iungeretur, scilicet animae. Distincta est i taque rationalis creatura in incorpoream et corpoream ; et incorporea quidem Angelus, corporea vero homo vocatur, ex anima rationali et carne subsistens. — Conditio ergo rationalis creaturae primam cau- sam habuit Dei bonitatem » (1).
Quare creatus sit homo vel Angelus f — « Ideoque si quaeratur, quare creatus sit homo vel Angelus ?, brevi sermone responderi potest : propter honitatem eius. Unde Augustinus in lib. De Doctrina Chri- stiana (2) : Quia bonus est Deus, sumus ; et in quantum sumus, boni sumus » .
Ad quid creata sit rationalis creaturaf — « Et si quaeritur, ad quid creata sit rationalis creatura?, respondetur: ad laudandum Deum, ad serviendum ei, ad fruendum eo ; in quibus proficit ipsa, non Deus, Deus enim, perfectus et summa bonitate plenus, nec augeri potest nec minui. Quod ergo rationalis creatura facta est a Deo, referendum est ad Creatoris bonitatem et ad creaturae utilitatem (3) » .
Brevissima responsio cum quaeritur, quare vel ad quid facta sit rationalis creaturaf — « Cum ergo quaeritur, quare vel ad quid facta sit rationalis creatura ? : brevissime responderi potest : propter Dei bonitatem, et suam utilitatem. Utile nempe ipsi est servire Deo et frui eo. Factus ergo Angelus sive homo propter Deum dicitur esse : non quia creator Deus e.t summe beatus alterutrius indiguerit officio, qui bonorum nostrorum non eget (4), sed ut serviret ei ac frueretur eo, cui servire regnare est ; in hoc enim proficit serviens, non ille cui servitur » (5).
Sicut factus est homo ut serviret Deo, sic mundus ut serviret homini. — « Et sicut factus est homo propter Deum? id est ut ei serviret, ita mundus factus est propter hominem, scilicet ut ei ser- viret. Positus est ergo homo in medio, ut et ei serviretur et ipse serviret, ut acciperet utrinque, et reflueret totum ad bonum hominis, et quod accepit obsequium, et quod impendit. Ita enim voluit Deus sibi ab homine serviri, ut ea servitute non Deus, sed homo serviens iuvaretur; et voluit ut mundus serviret homini, et exinde similiter iuvaretur homo. Totum igitur bonum hominis erat, et quod factum est propter ipsum, et propter quod factus est ipse. Omnia enim, ut ait Apostolus (6), nostra sunt, scilicet superiora et aequalia et inferiora.
(1) Id. ib.: De Diligendo Deo (inter Opera 8. August.).
(2) Lib. I. c. 32.
(3) Lib. cit. De Dilig. Deo. (5) Lib. cit. De Dilig. Deo.
(4) Ps. XV. v. 2. (6) /. Cor. c. III. v. 22: Rom. c. VIII. v. 32.
4 LIB. II. DIST. I. TEXT. MAGISTRI.
Superiora quidem nostra sunt ad perfruendum, ut Deus-Trinitas aequalia ad convivendum, scilicet Angeli, qui, etsi modo nobis supe- riores sint, in futuro erunt aequales ; qui et modo nostri sunt, quia ad usum nobis sunt, sicut res dominorum dicuntur esse famulorum, non dominio, sed quia sunt ad usum eorum; ipsique Angeli in qui- busdam Scripturae locis (1) nobis servire dicuntur, dum propter nos in ministerium mittuntur » .
Quomodo dicitur allquando in Scriptura: homo factus est propter reparationem angelici casusf — De homine quoque in Scriptura in- terdum reperitur, quod factus sit propter reparationem angelicae ruv- nae. Quod non ita est intelligendum, quasi non fuisset homo factus, si non peccasset Angelus ; sed quia inter alias causas, scilicet prae- cipuas, haec etiam nonnulla causa extitit. Nostra igitur sunt superiora et aequalia; nostra etiam sunt inferiora, quia ad serviendum nobis facta.
Quare ita sit homo institutus, ut anima sit unita corpori? — Solet etiam quaeri, cum maioris dignitatis videretur esse anima, si absque corpore permansisset, cur unita sit corpori ? — Ad quod primo dici potest: quia Deus voluit, et voluntati eius causa quaerenda non est. — Secundo autem dici potest, quod ideo Deus voluit eam cor- pori uniri, ut in humana ostenderet conditione novum exemplum bea- tae unionis quae est inter Deum et spiritum, in qua diligitur ex toto corde (2), et videtur facie ad faciem (3). Putaret enim creatura, se non posse uniri Creatori suo tanta propinquitate, ut eum tota mente di- ligeret et cognosceret, nisi videret spiritum, qui est excellentissima creatura, tam infimae, id est carni, quae de terra est, in tanta dile- ctione uniri, ut non valeat arctari ad hoc, ut velit eam relinquere, sicut Apostolus ostendit dicens (4) : Nolumus corpore expoliari, sed supervestiri,' per quod ostenditur spiritum creatum Spiritui increato ineffabili amore uniri. « Pro exemplo ergo futurae societatis, quae inter Deum et spiritum rationalem in glorificatione eiusdem perficienda erat, animam corporeis indumentis et terrenis mansionibus copulavit, luteamque materiam fecit ad vitae sensum vegetare, ut sciret homo, quia si potuit Deus tam disparem naturam corporis et animae in foederationem unam et in amicitiam tantam coniungere, nequaquam ei impossibile futurum, rationalis creaturae humilitatem, licet longe inferiorem, ad suae gloriae participationem sublimare. Quia ergo pro exemplo rationalis spiritus in parte usque ad consortium terreni cor- poris humiliatus est, ne forte in hoc nimis depressus videretur, addi-
(1) Hebr. c. I. v. 14. (3) /. Cor. c. XIII. v. 12.
j Matth. c. XXII. v. 87. (4) iT. Cor. c. V. v. 4.
LIB. II. DIST. I. TEXT. MAGISTRI. 5
dit Dei providentia, ut postmodum cum eodem corpore glorificato ad consortium illorum qui in sua permanserunt puritate sublimaretur, ut quod minus ex dispensatione Creatoris sui acceperat conditus, post- modum per gratiam eiusdem acciperet glorificatus. Sic ergo conditor noster Deus rationales spiritus varia sorte pro arbitrio voluntatis suae disponens, illis, quos in sua puritate reliquerat, sursum in coelo mansionem, illis vero, quos corporibus terrenis sociaverat, deorsum in terra habitationem constituit; utrisque regulam imponens obedien- tiae, quatenus et illi ab eo ubi erant non caderent, et isti ab eo ubi erant, ad id ubi non erant, ascenderent. Fecit itaque Deus hominem ex duplici substantia, corpus de terra componens, animam vero de nihilo faciens (1) » . — Ideo etiam unitae sunt animae corporibus, ut in eis Deo famulantes maiorem mereantur coronam.
Post sacramentum Trinitatis, de creatura tripartita agendum est, et prius de digniori, id est angelica — Ex praemissis apparet ra- tionalem creaturam in angelicam et humanam fuisse distinctam, qua- rum altera tota est spiritualis, id est angelica; altera ex parte spiri- tualis et ex parte corporalis, id est humana. — Cum itaque de his tractandum sit, scilicet de spirituali et corporali creatura, et de ra- tionali et non rationali, primo de rationali et spirituali, id est de Angelis, agendum videtur, ut a contuitu Creatoris ad cognitionem creaturae dignioris ratio nostra intendat; deinde ad considerationem corporeae tam illius quae est rationalis, quam illius quae non est ra- tionalis, descendat, ut Trinitatis increatae sacramentum tripartitae creaturae eique concretorum atque contingentium sequatur docu- mentum.
(1) S. August. Lib. De Spiritu et Anima, c. 14.
> <vcxM2^S2^£K£KS\» c
B. IOANNIS DUNS SCOTI
DOCTORIS SUBTILIS AC MARIANI
SUPER DISTINCTIONE I. LIBRI II. SENTENTIARUM
QUAESTIONES
1. ( i ) — Libri II. obiectum. — Circa creationem, in hoc $e- cundo, ut dictum est in lectione, tractat Magister de Deo quan- tum ad causalitatem eius primariam, et hoc specialiter circa causalitatem triplicis causae, quam habet respectu creaturae.
QUAESTIO I.
2. — Proponitur quaestio. — Quaero primo circa hoc: Tltrum prima causalitas respectu omnium causabiliwm
de necessitate sit in tribus personis?
3. — Intellectus quaestionis. — Etintelligo respectu omnium causabilium, in quocumque esse, et hoc de necessitate, ita quod non possit esse nisi in tribus personis.
4. — Argumenta principalia(l). — Quod non: — a) Richard. De Trinii. 1. III. c. 16: Si tantum esset unapersona, adhuc esset in ea plenitudo potentiae et sapientiae ; ergo posset producere omne possibile.
b) Item, actio est suppositi ; igitur plurium supposi- torum plures actiones; igitur trium personarum non potest esse una actio; igitur nec una potentia activa, vel * una * cau- salitas respectu omnium causabilium; quia cuius est potentia eius est actus: I. De Somno et Vigilia.
c) Praeterea, sicut se habet principium operationis ad principium, ita operatio ad operationem. Haec propo- sitio patet in potentia sensitiva, intellectiva et volitiva et acti-
(1) Solvuntur ad n. 21.
LIB. II. DIST. I. QTTAEST. I. 7
bus earum. Sed principium creationis est aliquid essentiate, quia comrnune tribus: et tale est prius aliquo modo notionali sive personali; igitur et actio actione.
5. ( 2 ) — Gontra : — a) Personae divinae plus conveniunt quain substantia et virtus in creatura : sed ista non possunt separari in operatione; ergo nec illae(l).
b) Item, bonitas Dei praesupponitur bonitati creaturae; ergo productioni productio.
6. — Henrici sententia. — * Hic dicitur ab Henrico, Quod- libet. VI. q. 2., quae in forma talis est*(2).
(1) Vid. explicationem n. 22.
(2) Ita ed. Ven. 1490, quae sat obscuram sententiae Henrici exposi- tionem pro Scoti textu nobis dat, quam Mauritius in sua edit. 1506 uti ad- ditionem reportavit. Aliae editiones, ex. gr. 1478, 1481 et 1497, simpliciter ha- bent: « Hic dicitur ab Henrico, Quodlib. VI. q. 2., vide ibi » . Apud Mau- ritium vero, uti additionem, aliam eiusdem Henrici sententiae habemus ex- positionem, quae apud Waddingum in Scoti textum transiit, supra relatis verbis ita modificatis: « Hic dicit Henricus, Quodlib. VI. q. 2, tria per or- dinem ». — Quae, pro lectoris commodo, uti apud Mauritium et Waddingutn habentur, hic subnectimus: « Hic dicit Henricus Quodlibet. VI. q. 2. tria per ordinem : — a) Primum est, quod licet tota notitia quae est in Filio sit realiter in Patre, quia nihil cognoscit Filius quod non cognoscat Pater, et amor qui est in Spiritu Sancto sit in Patre et Filio, quia nihil amat Spi- ritus Sanctus quod non ament Pater et Filius, tamen notitia quae est in Filio ut in Filio habet quamdam rationem specialem, quam non habet ut est in Patre: similiter amor qui est in Spiritu Sancto ut in Spiritu Sancto habet quamdam rationem specialem, quam non habet ut in Patre et Filio. Notitia enim ut in Patre tantum habet rationem notitiae simjjlicis ; in Fi- lio autem habet rationem notitiae dispositivae. Filius autem in Divinis nihil aliud est quam ars vel notitia declarativa eorum quae Patcr cognoscit in simplici intelligentia, et dispositiva et ordinativa eorum quae producenda sunt et modorum operandi. Amor etiam in Patre et Filio habet rationem amoris simplicis complacentiae ; sed in Spiritu Sancto habet rationem affe- ctativi et quasi impulsivi ad opus. — Haec autem distinctio notitiae et amoris in Divinis potest accipi secundum proportionem duplicis notitiae et amoris quae percipiuntur in nobis. Nam artifex primo intuetur simpliciter et simplici intuitu formam operis : secundo ordinat et disponit de faciendo et modo faciendi; et haec est notitia dispositiva, quae concipitur ex priori. Similiter ex parte voluntatis, quando offertur artifici forma operis, com- placet sibi primo simpliciter in ea: secundo afficitur ex complacentia ad productionem eius ; et ex tali affectione dicitur amor affectativus, qui oritur ex primo. — Sic imaginandum est, secundum illum, in Divinis, sci- licet quod in Patre est quasi notitia simplex, non dispositiva, de produ- ctione rei et modo producendi; sed in Filio est notitia habens rationem
8 LIB. II, DIST. I. QUAEST. I.
7. ( 3 ) — Impugnatur — Contra istud : — a) Primo videtur sequi quod Pater formaliter noncreat; nihil enim formaliter agit quod non est in actu secundum illud quod est proxima ratio agendi: Pater autem non est formaliter in actu Verbo vel Spiritu Sancto: secundum autem istam positionem Ver- bum et Spiritus Sanctus sunt proxima ratio agendi et cau- sandi, sicut intellectio et volitio sunt remotae rationes cau- sandi; igitur Pater non causat formaliter et proxime.
huius notitiae dispositivae. Similiter in Patre et Filio est amor simplicis complacentiae in rebus intellectis; sed in Spiritu Sancto est amor habens rationem affectativam et inclinativam ad opus.
« Secundum quod dicit opinio ista est quod ad hoc quod producatur effectus non sufficit notitia simplex ex parte intellectus, sed requiritur notitia dispositiva; nec etiam sufficit volitio simplex ex parte voluntatis, sed re- quiritur amor vel volitio affectativa.
« Ex quo sequitur tertium, scilicet quod productio extrinseca creatura- rum praesupponit in essentia divina istas personas ut quasdam rationes formales essentiae, per quas creaturae immediate producuntur, et praesup- ponit productiones sicut per quas istae rationes formales acquiruntur. (3) « Unde haec est conclusio huius opinionis : quod productio extrinseca creaturarum praesupponit intrinsecam, sicut causam, per quam habet for- malem principium productivum immediate. Sicut enim expresse vult Do- ctor iste, quaestione praenotata, sine Verbo et Amore productis actus es- sentiales notitiae et amoris in Divinis non essent perfecti et sufficientes ad producendum; perficiuntur autem per Verbum et Amorem productum; et ideo isti duo termini producti, scilicet Verbum et Amor, perficientes actus essentiales intelligendi et volendi in tribus personis, sunt immediatae ra- tiones formales et immediata principia producendi creaturas.
Pro ista opinione videtur idem Doctor ibidem innuere tres rationes:
Prima talis: illud quod producitur per cognitionem simplicis notitiae et amorem simplicis complacentiae, sicut per immediata principia produ- cendi, producitur necessario necessitate naturalis determinationis ad produ- cendum et modum producendi. Hoc patet, quia talis notitia et amor modo naturali se habent ad suum effectum producendum, et ad unum determina- tum modum producendi, non minus quam calor ad calefaciendum. Unde et Philosophi, qui non posuerunt in Deo talem notitiam et talem amorem, posuerunt mundum procedere necessario a Deo necessitate naturalis determinationis ad producendum et ad unum modum producendi tan- tum. ita quod non posset non producere, nec alio modo producere quain produxit, ut patet per Aviccnnam IX. Metaph. Ergo ad hoc quod Deus produxerit mundum non de necessitate, oportet quod ipsum pro- duxerit tamquam per immediata principia, non per cognitionem simplicis notitiae et amorem simplicis complacentiae, sed per notitiam dispositivam seu consiliativam de producendo et modo producendi et per volitionem ele-
LIB. II. DIST. I. QUAEST. I. 9
Et si dicas quod omnes creant, quia omnes habent unum Verbum in intellectu suo communi, quo Verbo perficitur intel- lectus essentialis, licet istud Verbum sit a Patre solo dicente vice omnium, et omnes habent unum Amorem in voluntate communi, iicet ille Amor spiretur a Patre et Filio simul vice omnium trium, contra istud sic arguo: quaero, quomodo Pa- ter habet istam notitiam genitam ? Non formaliter, secundum August. VII. De Trin. c. 1, quia, secundum eum ibidem, Pater non est sapiens sapientia genita; sed habet sicut correlativum,
ctivum et libere inclinativam in opus, quasi per actus supervenientes prio- ribus actibus praedictis: sed talis notitia dispositiva et talis anior affecta- tivus sunt Verbum et Spiritus Sanctns in Divinis; ergo mundus producitur per Verbum et Amorem productum, sicut per immediata principia produ- cendi ipsum.
(4) « Secunda ratio talis est: sicut se habet forma naturalis ad producen- dum effectum suum naturaliter, sic forma intellectualis et volitio concomi- tans ipsam ad producendum effectum intelligibiliter et artificialiter: sed forma naturalis non est immediatum principium operis, secundum quod est perfectio eius in quo est, sed solum in quantum induit respectum ad opus: sed sapientia intellectualis essentialis et amor essentialis non induit istum respectum nisi ut sunt in Verbo et Amore producto; igitur Verbum et amor productus in quocumque artifice sunt immediatum principium ope- randi artificialiter. — Ubi advertendum, secundum istum Doctorem, quod sapientia intellectualis ut essentialis est quasi forma naturalis agentis secun- dum quod est perfectio eius in quo est: sed ipsa sapientia ut induit ratio- nem Verbi est quasi ipsa forma naturalis ut habens respectum et ordinem ad effectum. Unde, secundum ipsum, Verbum ex ipsa ratione Verbi habet respectum et ordinem ad ipsas res creandas, quod non habet sapientia es- sentialis in quantum huiusmodi.
« Tertia ratio talis est : sapientia speculativa et amor sibi correspon- dens non sunt immediatum principium operandi; sed solum sapientia pra- ctica et amor sibi correspondens, ut patet in artifice rationali ; quia notitia universalis, qua considerat operabile in universali et secundum principia sua communia, non est sibi ratio operandi, sed notitia quaedam particu- laris accepta de universali : sed sapientia in Divinis ut est essentialis per- fectio est solum specidativa, habens ut sic ideas speculativas et rationes cognoscendi tantum ; Sapientia vero personalis, quae Verbum est, non est tantum speculativa ad cognoscendum, sed practica, continens in se ideas ut sunt principia operandi ; ergo Verbum et Amor sibi correspondens sunt immediatum principium operandi et producendi in Divinis. » — Confirmatur haec ratio per illud I. ad Cor. c. I. v. 24. : Praedicamus Christum Dei vir- tutem et Dei sapientiam: Virtus autem habet rationem scientiae practicae. Secundum hoc etiam dicitur Verbum potentia operativa Patris, in quantum scilicet habet rationem scientiae practicae » .
10 LIB II. DIST. I. QUAEST. I.
scilicet ut proclucens habet productum : secl sic habens non est in actu formaliter eo quod habet; ergo nec formaliter agit actione illa respectu cuius habitum, sive illud quod habetur non est formalis ratio agendi.
b) Vicletur etiam ultra sequi quod Filius et Spiritus Sanctus non creent; quia communiter formalis ratio agencli non agit illa actione respectu cuius dicitur formalis ratio agendi,
Et si dicatur quod Filius creat, et Spiritus Sanctus creat, * contra *, neutra tamen persona vicletur proxime creare, quia neutra est in actu per alteram formaliter: et omne agens proxime per intellectum et voluntatem est in actu tam notitia quam volitione necessariis ad talem actum. ( 6 ) c) Praeterea secundo, quaero, quid intelligis per sapien- tiam dispositivam vel disponentem et amorem affectantem? Aut enim ista sunt appropriata Verbo et Spiritui Sancto, aut sunt propria. Si appropriata, ergo secundum veritatem sunt communia tribus; et ita duae personae non sunt proximae rationes formales creandi. Si sunt propria, cum dicunt re- spectum rationis ad creaturas, quia, secundum ipsum, dispo- sitio dicit respectum rationis ad disposita; ergo aliquis re- spectus rationis est proprius alicui personae divinae: quod est improbatum dist. 18, 1. lib. [n. 854] de Dono, et dist. 27. I. [n. 973] cle Verbo.
d) Praeterea, quod dicit de ideis practicis, quod non sunt in Patre, secl in Verbo, ac si una persona non sufflceret ad productionem, videtur esse contra August. XV. De Trin. c. 14: Ideo Verbum hoc vere veritas est, quia quidquid est in ea scientia de qua genitum est, et in ipso est; quod autem in ea non est, nec in ipso est. Et paulo post : Novit omnia Deus Pater in seipso, novit et in Filio: * sed in seipso tamquam seipsum, in Filio tamquam Verbum suum*. Etpost: Omnia quae sunt in eorum scientia unusquisque eorum simul vi- det. Ex quibus et aliis verbis ibidem positis videtur velle ma- nifeste quod nihil actualius est in Verbo quam in intellectu Patris, et per consequens non est ibi distinctius quam in in- telligentia Patris.
e) Praeterea, quod dicitur ibi, Verbum esse ad perficien- dum intellectionem essentialem, videtur falsum; quia illud quod est ratio agencli alicui actione non manente in agente
LIB. II. DIST. I. QUAEST. I. 11
non perficitur illa actione, sicut calidum in quantum calidum non percitur calefactione, quae recipitur in passo: sed, secun- dum istum, intellectio essentialis est ratio gignendi Verbum,. et ista gignitio non est actio formaliter immanens ipsi Patri, quia terminus gignitionis non est formaliter Patris; ergo intel- lectio essentialis, quae est ratio gignendi Verbum, secundum eum, non perficitur Verbo producto.
( 7 ) f) Quod etiam dicit de notitia universali, quod sit spe- cutativa, improbatum et supra in Prooemio [I. n. 120 seqq.] de scientia Theotogica, utrum sit specutativa vel practica; quia conclusiones practicae resolvuntur in principia practica, et non in principia speculativa, sicut conclusiones speculativae in principia speculativa, et non in principia practica.
g) Quod etiam dicit, quod ideo posuerunt Philosophi Deum necessario producere aliud a se, quia negaverunt in eo Sa- pientiam procedentem dispositivam vel disponentem, et Amo- rem affectantem esse productum, non videtur verum; quia volitio essentiatis, sive ut in tribus, sive ut in Filio, sive ut in Patre, non est necessario alterius a se, * ut creaturae *; nihil enim aliud a se vult voluntas divina necessario, etiamsi per impossibile non esset principium productivum ad intra; quia tunc necessario dependeret ad creaturam: quod est incon- veniens maximum.
8. ( * ) — Quaestionis divisio. — Ad sotutionem quaestionis tria sunt videnda: Primo, quod prima causalitas respectu crea- turarum est necessario in tribus personis divinis, et hoc respectu earum ut causatarum quantum ad verum esse, sive quantum ad esse simpliciter. — Secundo, propter illud quod additum est in quaestione de causabilibus secundum quodcumque esse, videndum est de causalitate respectu omnium causabilium quantum ad esse secundum quid, ut esse cognitum vel esse volitum. — Tertio, propter iilud quod additur in quaestione, scilicet quod non possit atiter esse quam in tribus, videndum est si per impossibile poneretur una persona absoluta, utrum posset esse in ea perfecta causalitas respectu omnium causa- bilium.
9. — Ostendittir causalitatem respectu omnium creaturarum necessario esse in tribus divinis personis. — Quantum ad primum
12 LIB. II. DIST. I. QUAEST. I.
dico quocl illa causalitas perfecta necessario est in tribus. — Quocl probatur tripliciter:
a) Primo, quia principium duarum productionum, neces- sariae videlicet et contingentis, necessario est prius princi- pium necessariae quam contingentis; non enim potest effectus necessarius praesupponere contingentem, * licet e converso * (a) : sed aliquid in Divinis est principium productionis intrinsecae, quae est necessaria, et aliquid est principium productionis extrinsecae, quae est contingens; igitur prius necessario est in Deo aliquod principium productionis necessariae et ad in- tra quam in eo sit aliquod principium productionis contin- gentis et ad extra. In illo autem priori, completa productione ad intra, communicatur tribus personis omnis foecunditas quae eis non repugnat; et per consequens communicatur eis illucl quocl est principium productivum *communicationis * (b) ad extra; igitur in illo instanti, in quo est proximum principium in Deo ad producendum aliud contingens ad extra, ilJud com- municabitur tribus.
(9) b) Item, prius naturaliter est primum obiectum prae- sens potentiae respicienti tale obiectum ut primum quam se- cundarium obiectum sit praesens; et hoc maxime verum est quando solum primum obiectum ex natura rei et ex se est obiectum, et secundarium obiectum non ex se est illius po- tentiae, sed fit per actum istius potentiae in tali esse, hoc modo: primum obiectum intellectus divini et voluntatis di- vinae est sola essentia divina, et omnia alia sunt tantum secundaria obiecta et producta aliquo modo in tali esse ob- iecti per actum intellectus divini; prius igitur naturaliter est essentia divina praesens intellectui suo ut primum obie- ctum quarn aliquid aliud: sed intellectus divinus habens es- sentiam *divinam * obiectum sibi praesens non tantum est po- tentia operativa circa illud, sed etiam potentia productiva no- titiae adaequatae illi intellectui ut principio prociuctivo et illi essentiae cuius est ut obiecti; igitur tunc est productiva Verbi infiniti, et per consequens Verbi geniti in natura divina. — Simi- liter voluntas habens essentiam illam actu intellectam ut obie- ctum sibi praesens non tantum est potentia operativa, qua
(«) Wadd. sed bene e contra. {b) Wadd. causationis.
LIB. II. DIST. L QUAEST. I. 13
scilicet formaliter habens eam amet ipsum obiectum, sed etiam potentia productiva Amoris adaequati infiniti, et per conse- quens personae spiratae in natura divina. — Prius ergo na- turaliter quam intellectus et voluntas divina habeant vel re- spiciant aliquod aliud obiectum secundarium habetur completa ratio productionis personarum divinarum intrinsecarum; et per consequens illae personae prius producuntur quam aliquod aliud obiectum praesentetur ; et per consequens multo magis prius quam aliquod aliud obiectum causetur. (io) c) Praeterea tertio, habitudo naturae ad suppositum prior est habitudine eius ad actum secundum, quia agere praesup- ponit esse: et habitudo naturae ad suppositum est essentialis et in quid: iila autem habitudo quae est naturae ad agere non videtur ita essentialis; natura igitur divina prius habet esse in illis personis quam sit principium productionis extrin- secae.
10. — Praedictorum ratio assignatur. — Secundo quantum ad istum articulum videndum est quae sit ratio huius. (") Dico quocl ratio huius non est, sicut positio prima innuebat, scilicet quod Verbum et Spiritus Sanctus sint rationes formales proxime creandi, vel quod aliquo modo compleant causalitatem Palris; immo eadem causalitas et aeque perfecta est in Patre sicut in tribus. Ista ergo primitas talis est in tribus personis respectu creaturae, qualis est dicta dist. 12. I. lib. [n. 745] in Patre et Filio respectu Spiritus Sancti. Non enim hoc ponitur ibi, quasi imperfectior foecunditas sit in una persona quam in duabus, sed quia prius communicatur foecunditas illa Filio * quae sibi non repugnat * quam Spiritus Sanctus spiretur; et tunc in illo instanti originis quo Pater producit * Filium, secunda foecun- ditas qua producitur Spiritus Sanctus est in Patre et in Filio * {a)\ ex hoc sequitur quod tunc producitur Spiritus Sanctus a duobus, in quibus est illa una foecunditas. Ita hic prius naturaliter com- municatur natura divina tribus suppositis divinis, secundum ra- tiones istas prius positas, quam creatura possit immediate pro- duci; et ideo in illo primo instanti, in quo creatura est imrae- diate producibilis, causalitas illa una est in tribus personis respectu creaturarum producendarum. — Et haec est sententia
(a) Wadd. . . . quo Pater producit Spiritum Sanctum, illa foecunditas qua producitur. . .
14 LIB. II. DIST. I. QUAEST. I.
August. V. De Trin. capit. 14., quod sicut Pater et Filius ad Spiritum Sanctum sunt unum principium, sic omnes tres sunt unum principium creaturae ad ipsam producendam.
11. (12) — Absurda quae sequerentur ex sententia Henrici. — Quantum ad secundum ariiculum principalem [n. 8], vi- detur quocl si in intellectu Patris sint ideae practicae, sicut est argutum contra opinionem primam [n. 1 d], ergo Verbum est genitum de creatura ut est idea in intellectu Patris. Quod etiam confirmatur per August. XV. De Trinit. c. 14: Natum est de omnibus his quae sunt in scientia Patris (1).
Sed contra istud arguitur : — a) Quia tunc Spiritus San- ctus non spiratur tantum ut amor essentiae divinae, sed ut amor omnis amabilis intellecti; et ita ex vi productionis suae esset amor creaturae sicut essentiae divinae; vel ergo Deus necessario amaret creaturas, vel Spiritus Sanctus non necessa- rio produceretur : quorum utrumque est falsum.
b) Item, non tantum Pater novit creaturas formaliter, sed etiam novit Filium formaliter; igitur si de omnibus ut notis Patri gignitur Verbum, et de Verbo ut noto Patri gignitur Verbum, et ita Verbum gignitur de Verbo.
c) ltem, nulla relatio realis alicuius personae divinae vi- detur esse ad aliquid aliud extra ipsam, ut ad creaturam, ex dist. 30. I. [n. 1025]: sed geniti ad illud de quo gignitur, si est distinctum realiter, est relatio realis; ergo Verbum non est genitum de tapide ut noto Patri.
12. ('3) — Ordo naturae et originis in Divinis. — Quantum ad hoc igitur dico sic: quod duo ordines possunt intelligi in Divinis, scilicet ordo naturae et ordo originis; qui sunt alte- rius rationis; et in quocumque gradu unius ordinis potest ioius alius ordo assignari. — Exemptum *primo* in creatura, ubi est ordo naturae, ordo originis et ordo durationis, qui sunt alterius et alterius rationis; et totus unus ordo potest as- signari in uno gradu alterius ordinis. Accipiatur enim unum instans durationis; in illo instanti possunt assignari omnia ordi- nata secundum originem et naturam, * sicut in sole et radio, quia in eodem instanti iemporis est sol prius naiura et ra- dius posterius natura *. Accipiatur etiam unum instans na-
(1) D. Augustini littera: est de his omnibus quae sunt in seipso.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. I. 15
turae ; in eo possunt assignari omnia ordinata secundum ori- ginem. — Simpliciter tamen in Divinis ordo naturae primus est, ita quod simpliciter procedendo in primo instanti naturae debet assignari totus primus ordo originis; et si in secundo instanti naturae assignetur ordo originis, non est primus ordo originis, sed secundus. — Quod intelligo sic: ordo naturae accipitur comparando obiecta ad intellectum et voluntatem di- vinam; quia comparando essenliam suam ad intellectum et voluntatem eius, quae est primum obiectum intellectus sui et volunfatis suae, est primum instans naturae: et comparando alia obiecta, quae sunt secundaria, ad intellectum et volunta- tem divinam, quae non sunt ex se obiecta, sed producta per intellectum et voluntatem in esse obiecti, est secundum instans naturae.
13. — In primo instanti naturae originantur divinae perso- nae(l). — In primo igitur instanti naturae, stando in illo, habetur persona perfecta habens memoriam perfectam essen- tiae divinae, id est habens intellectum, cui essentia divina est praesens in ratione obiecti actu intelligibilis; et ista persona ista memoria essentiae divinae potest formaliter operari et for- maliter producere, sicut dictum est in I. lib. [n. 3136], et prius aliquo modo intelligitur ista persona operari ista memoria quam producere; et in illo priori intelligitur ista persona in se per- fecta et vere beata in actu intellectus, intelligendo essentiam divinam sicut obiectum suum. Eadem etiam persona produ- cendo ista memoria producit notitiam adaequatam huic obiecto; et cum hoc obiectum sit infinitum, producit personam forma- liter infinitam per se subsistentem. Illi autem personae com- municatur voluntas ut actus primus, non habens adhuc termi- num adaequatum productum; ista una voluntate persona prima et secunda operantur circa essentiam divinam tamquam obie- ctum, amando eam infinite, et tunc sunt in se perfectae et vere beatae in essentia divina. Praeter hoc autem, ista eadem vo- luntate una in eis istae personae producunt amorem adaequa- tum huic obiecto cognito sub ratione amabilis, et ita producunt amorem infinitum, et ita spirant personam divinam, quia nihil est formaliter infinitum nisi quod per identitatem est Deus.
(1) Ofr. I. d. 2. qq. IV. — VII. n. 3136.; d. 5. q. 2. n. 566.
16 LIB. II. DIST. I. QUAEST. I.
(14) Stando igitur praecise(a) m primo instanti naturae, coin- parando essentiam divinam ad intellectum et voluntatem, ha- betur totus ordo originis primus, quia scilicet duae personae perfectae originantur, et tota perfectio divinarum personarum ad intra in intellectu divino et voluntate habetur in primo in- stanti naturae ut sunt potentiae operativae circa illam es- sentiam: quia tota perfectio simpliciter cuiuslibet personae est in intelligendo et volendo essentiam divinam, quia in intelli- gendo et volendo eam sunt beatae formaliter (b). — Hoc ergo quantum ad primum instans naturae.
14. — In secundo instanti naturae producuntur alia a Deo in esse cognito. — Sequitur secundum instans naturae, in quo comparatur intellectus et voluntas divina ad aliud obiectum secundarium ; et quia in illo instanti obiectum illud non est ex se actu intelligibile, sed fit actu intelligibile per inteltectum, ideo non habet esse in memoria divina ut memoria est, sed producitur actu inteltigentiae in tali esse obiecti: sicut in nobis intentiones secundae producuntur per intellectum, et non sunt in memoria ut memoria est. Et sive*etiam* poneretur quod habe- rent esse per memoriam, sive quod producerentur per intelli- gentiam in esse cognito, saltern prius natura quam habeant esse in memoria vel in intelligentia tam memoria quam intel- ligentia est in tribus personis; et ita in quantum memoria vel intelligentia est in istis tribus personis erit ratio producendi ista in esse.
15. ('5) — Ergo Verbum divinum non producitur de creatu- ris ut in memoria Patris. — Non igitur Verbum prima pro- ductione producitur de lapide ut est in memoria Patris; quia vel lapis non habet esse in memoria Patris ut memoria est principium pjroducendi Verbum, vel si habet esse in memoria, non tamen prius naturaliter quam ipsa intelligatur in tribus.
16. — Ergo causalitas omnium causabilium, etiam in esse co- gnito, necessario est in tribus personis divinis. — Et ita potest probari quod prima causalitas respectu causabilium in esse co- gnito necessario sit in tribus personis, sicut fuit probatum in secunda ratione ad primum articulum [n. 9 b\ quae aeque valet ad istum articulum.
(a) Ed. Ven. praeeipue.
(b) Ed. Ven. addit: et perfectio complere in isto instanti.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. I. 17
17. (16) — Praedicta magis explicantur. — In secundo ta- men instanti naiurae potest assignari quidam ordo originis; quia prius origine Pater intelligit lapidem quam Filius; quia Pater intelligit a se, Filius non a se, sed hoc habet a Patre, et Spiritus Sanctus * habet hoc * a Patre et Filio.
Sed iste secundus ordo originis non est originatio simpli- citer, qua scilicet personae divinae producuntur in esse natu- rae divinae simpliciter, sed est quasi originatio secundum quid, sive consequens personas iam productas.
Exemplum huius in creaturis: si sit origo Socratis a Pla- tone per se secundum humanitatem, ordo originis in istis in habendo humanitatem est primus ordo originis simpliciter ; ordo autem eorum in habendo risibilitatem est alius ordo ori- ginis quasi secundum quid; quia sicut in primo instanti na- turae Socrates habet humanitatem a Platone, ita in secundo habet risibilitatem ab eo; et si prius naturaliter ambo habe- rent humanitatem quam risibilitas produceretur, ambo causa- rent simul risibilitatem; et tamen quod hoc causarent unus ha- beret ab alio.
(17) Ita dico in proposito, quod Verbum esse notitiam infinitam genitam est ipsum esse infinitam notitiam infinitae essentiae, et hoc est per originationem ipsius a Patre in primo instanti naturae ; sed Verbum esse notitiam lapidis vel habere notitiam lapidis a Patre gignente, hoc est quasi originare Verbum se- cundum quid, sive secundum aliquid adveniens Verbo enti simpliciter. Hoc enim non est ipsum gigni simpliciter sub ra- tione personae clivinae, quia nec sub ratione notitiae simpliciter inflnitae et formaliter infinitae essentiae ut obiecti per se ; licet enim concomitanter notitia illa infinita, quae est infinitae essen- tiae ut obiecti per se, sit notitia lapidis, quatenus tamen est lapidis non habet a lapide formaliter infinitatem.
Et sicut dictum est de producto in esse intellecto, consi- militer dici potest de esse volito.
18. (''8) — Solvuntur difficultates. — a) Et si arguaiur contra istud, quia Pater prius origine producit lapidem in esse cognito quam Filius illum producat; igitur vel Filius non producit illum, vel idem bis producitur, vel saltem producere- tur postquam intelligitur esse productum, praeintelligitur enim in illo priori originis esse productum a Patre; respondeo: Pa-
Tom. II. 2
18 LIB. II. DIST. I. QUAEST. I.
ter producit lapidem prius origine quam Filius, hoc est a se, et Filius non a se; et tamen Filius eadem productione pro- ducit lapidem et in eodem instanti naturae; et tamen in eo- dem instanti naturae possunt assignari omnes gradus ordinis originis. Et ideo non sequitur quod sit bis productus, nisi prius naturaliter et in priori instanti naturae produceretur a Patre quam a Filio: qnod non est verum; nam in illo in- stanti naturae in quo Pater producit lapidem in tali esse Fi- lius habet eamdem naturam, et per consequens omnem foecun- ditatem productivam quae sibi non repugnat, et ita virtutem producendi lapidem, et ante illud instans ordine naturae non praeintelligitur lapis productus in esse cognito * prius a Patre quam a Filio *.
b) Et si dicas: saltem prius origine praeintelligitur pro- ductus a Patre quam a Filio; igitur non potest produci a po- steriori origine; igitur nec a Filio, quia Filius non potest pro- ducere Filinm, quia ante originem vis generativa ut in Patre habet terminum adequatum sibi; respondeo et dico quod non est ita in originatione secundum quid sicut in originatione simpliciter; originatio enim simpliciter ponit originatum in esse simpliciter, et ideo quod in esse reali praecedit origina- tionem simpliciter praecedit et originatum simpliciter, et ideo non potest esse ab ipso originato; et inde est quod Verbum non potest producere aliud Verbum. Sed in originatione secun- dum quid originans non producit originatum in aliquo esse sim- pliciter; et ideo potest stare cum hoc quod produclio eius prae- cedat sic aliquod originatum, quod tamen simpliciter non prae- cedat illud originatum.
(•9) c) Sed hoc non videtur sufflcere; quia semper videtur dubium quomodo Verbum potest producere lapidem in esse cognito, et quomodo lapis possit produci a Verbo, cum prius origine producatur a Patre in tali esse, et tamen Verbum non pdtest producere Verbum, igitnr nec lapidem in esse cognito, si ista sit ratio ibi, quare Verbum non potest producere Ver- buin, quae ponitur communiter, scilicet quia praeintelligitur iam terminus adaequatus illius virlulis vel vis generativae ut in Patre. — Respondeo: ista propositio, omnis potentia prae- habens origine terminum adaequatum antequam sit in atio non est illi principium producendi, non est vera nisi adda-
LIB. II. DIST. I. QUAEST. I, 19
tur quod habens illud principium communicatum non possit esse realiter ante terminum illum, vel nisi addatur quod ab illo habente illud principium ille terminus non est secundo producibilis. Ita est in productione simpliciter, quod Ver- bum habens memoriam eamdem cum Patre non potest esse prius realiter quam Verbum simpliciter sit productum, nec etiam est aliquod verbum producibite a Verbo habente memo- riam illam. Non sic autem est in productione creaturarum in esse intelligibili.
d) Sed ista responsio destruit positionem quamdam quae ponitur a multis dist. 7. I. lib., quae ponit quod Filius non potest generare; non enim illa est tota ratio, quia scilicet me- moria ut in Patre habet terminum adaequatum ; sed oportet addere quod habet terminum adaequatum illi principio non producibilem ab eo cui communicatur tale principium; quia si esset producibile ab eo cui communicatur tale principium, tunc communicaretur ei tale principium in ratione principii ad producendum, et ita eo posset producere.
Quaerendo autem ultra, quare Verbo habenti eamdem memoriam cum Patre non communicatur ipsa memoria in ra- tione principii productivi, videtur quod oporteat probare per aliud quam per terminum adaequatum rationi illius principii ut in Patre (1).
19. (20) — Si per impossibile esset una tantum persona ab- soluta, esset in ea perfecta causalitas respectu omnium causabilium.
— Quantum ad tertium articulum [n.8], intelligendum est quod in creaturis si comparetur causa ad duos effectus ordinatos, es- sentialior est eius comparatio ad effectum utrumque quam unius effectus ad alterum ; propter enim dependentiam eorum ad cau- sam eamdem ordinate dependent ad invicem, et non e converso propter dependentiam unius ad alterum dependent ordinate ad causam eamdem. Igitur si per impossibile destruatur ibi ordo effectuum inter se ordinatorum, non propter hoc adhuc est ne- gandus ordo et dependentia utriusque ad causam; quia propter minus impossibile non est concedendum maius impossibile, nec propter minus necessarium est negandum maius necessarium.
— Exemplum: si ponatur ignem habere istos duos effectus
(lj Cfr. Quodlib. q. 2. per totarn.
20 LIB. II. DIST. I. QUAEST. I.
ordinatos, scilicet calefacere et ignire, si essentialius se habeat ignis ad utrumque quam ignire ad calefacere, quamvis ignire praesupponat calefacere, si ponatur per impossibile ignem non posse calefacere, non propter hoc negandum est ipsum posse ignire. Et ideo obligans seipsum ad tenendum antecedens non est obligatus ad tenendum consequens; non enim teneret ista consequentia : si ignis non possit calefacere, igitur nec ignire, nisi per hanc propositionem affirmativam intellectam, potens ignire potest calefacere, quae destruitur expositione, ubi po- nitur perfecta ratio ipsius ignis; nam posse ignire potest stare cum opposito eius quod est calefacere; et ita illud quod est immediatius igni quam sit calefacere, quod est ignire, potest stare cum opposito eius quod est calefacere, quia cum non ca- lefacere ponitur stare ignire; et ita illa positio destruit * ibi * talem consequentiam, quia destruit illam propositionem per quam tenet talis consequentia.
(21) Ita ad propositum applicando dici potest quod aliquid est in Deo principium productionis intrinsecae, et aliquid in eo est principium productionis extrinsecae, ita quod istae produ- ctiones ordinatae sunt ad idem principium; et quodammodo magis necessarius est ordo utriusque productionis ad causam quam alterius ad alteram. Si igitur per impossibile ponatur aliquod principium non esse principium productionis prioris, quod ponitur ponendo unam personam esse absolutam et ne- gando productionem intrinsecam, non propter hoc videtur esse negandum illud principium * esse principium * productionis ex- trinsecae; quia adhuc hoc posito habetur tota ratio principii productionis extrinsecae, et tantummodo negatur ille ordo pro- ductionis ad productionem, qui non stat, sed destruitur per po- situm.
Et ideo si arguatur: ista persona non potest producere intra; igitur nec extra; neganda esset consequervtia ab obli- gato ad antecedens; non enim illa consequentia tenet nisi per hanc propositionem, potentia ad aliquid producendum extra praesupponit productionem intra, quae destruitur per hypo- thesim. Et ideo videtur quod causalitas perfecta ex sui ratione, in quantum scilicet dicit comparationem ad productum extra vel ad productionem extrinsecam, non requirat habitudinem ad productionem intrinsecam, licet idem fundamentum necessa-
LIB. II. DIST. I. QUAEST. I. 21
rio sit ratio et causa utriusque productionis intrinsecae et ex- trinsecae, et prius intrinsecae quam extrinsecae.
Ex hoc videtur quod Philosophi non posuerunt habitudi- nem in eis; licefc enim viderent necessariam habitudinem crea- tionis vel productionis extrinsecae ad efficiens vel producens, non tamen viderunt necessariam habitudinem creationis vel pro- ductionis extrinsecae ad productionem intrinsecam; et ideo licet negarent illam productionem intrinsecam, concederent ta- men illam productionem extrinsecam.
20. (22) — Solutio quaestionis. — Ad quaestionem igitur principalem [nn. 2-3] patet quod * de * necessitate causalitas perfecta respectu causabilium extra est in tribus, et hoc re- spectu omnium causabilium in quocumque esse causabili, sive simpliciter sive secundum quid, ita quod non posset non esse in tribus. — Tamen si per impossibile esset una persona ab- soluta, consequenter esset dicendum quod in illa persona abso- luta simpliciter esset talis causalitas perfecta; et ita causalitas perfecta ex ratione istius termini non videtur necessario in- cludere quod ipsa sit in tribus, sicut nec ex ratione istius ter- mini includit rationem productionis ad intra, licet illa in re necessario praesupponatur sibi: sicut nec posse ignire ex ra- tione sui necessario includit posse calefacere, licet in re prae- supponatur.
21. (23) — Solvuntur argumenta principalia. — Ad argu- menta principalia. — Ad Richard. [n. 4 a] patet quod con- cludit pro tertio articulo quaestionis [n. 19].
b) Ad secundum [n. 4 b] dictum est in simili dist. 12 I. lib. [n. 752], ubi dictum est quomodo Pater et Filius sunt unum principium Spiritus Sancti; et melius quoad propositum dist. 4. I. lib., [n. 532], ubi dictum est de veritate huius, Deus est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, et tactum est supra, dist. 20. I. lib. de Potentia, quomodo est eadem in tribus personis.
c) Ad tertium [n. 4 c] dico quod licet aliquod essentiale sit principium productionis alicuius ad extra, non tamen est principium statim applicabile ad actum nisi ut intelligitur in tribus, quia sicut dictum est dist. 12. I. [n. 746 a\ illud quod est principium activum ordinatorum non intelligitur esse in po- tentia proxima ad actum remotum, nisi ut est sub actu priori:
22 LIB. II. DIST. I. QUAEST. I.
sicut anima nunquam intelligitur esse in potentia proxima ad actum volendi, nisi ut est actu intelligens, quia quando est in potentia proxima volendi aliquid actu intelligit illud, quia nihil est volitum nisi cognitum. Et ita licet quodlibet essentiale ad se praecedat aliquo modo notionale, tamen non oportet omne essentiale sub omni respectu ad extra posse praecedere quod- cumque notionale.
22. — Explicantur rationes propositae n, 5. — a) Ad pri- mum argumentum in oppositum [n. 5 a] dico quod personae divinae necessario conveniunt in omni operatione ad extra plus quam substantia et virtus, quia personae divinae unam ope- rationem habent, qua sunt simpliciter unus operator. Tamen si per impossibile illa virtus esset in una persona absoluta, nihil perfectionis deesset sibi, quin perfecte posset producere omne producibile.
b) Ad secundum [n. 5 b] dico quod procedit de facto, quod productio praesupponit productionem; non tamen ut /br- maliter causam suam, sub ratione qua est productio, sed quia principium immediatius comparatur ad unam productionem quam ad aiiam.
<*^)M(^r*^
QUAESTIO II.
23. (') — Proponitur quaestio. — Secunclo quaero : Utrum Deus possit aliquid creare?
24. — Argumenta principalia(l). — Videtur quocl non: — a) Quia si aliquid producitur quocl non prius producebatur, hoc est quia aliquid aliter se liabet nunc quam prius : istud in proposito non potest poni passum, quia non praefuit; igitur oportet agens aliter se habere nunc quam prius, et per con- sequens mutari : secl primum Agens non potest mutari ; igi- tur, etc.
Si dicatur quod agens sine sui mutatione potest produ- cere novum effectum, contra : quia agens dat esse icleo pro- ductum vel passum recipit esse, et non e converso quia productum recipit esse icleo producens dat esse; igitur in agente oportet naturaliter praecedere aliquam habitudinem novam ad procluctum, et non e converso; igitur et mutatio- nem: quae non est ponenda in Deo; igitur nec creatio.
b) Item, causa semper aeque determinata ad agenclum aeque videtur agere semper et effectum producere; quia non videtur ratio quare nunc debeat aliquid producere, et non alias, si fuit alias ita determinata ad agendum sicut modo: sed si creatur aliquid nunc, aliter aliquo moclo se habet nunc quam prius, et per maiorem determinationem causae ad ipsum nunc quam prius; ergo causa illa aliquando est magis determinata ad producendum effectum quam * alias * (a), et sic non aeque semper, et per consequens mutata.
(a) Wadd. aliter.
(1) Solvuntur ad n. 34.
24 LIB. II. DIST. I. QUAEST. II.
(2) c) Praeterea, II. De Generatione : ldem manens iclem semper natum est facere idem; ergo non erit aliqua variatio in effectu, nisi prius naturaliter ponatur in causa.
d) Praeterea, si nulla ponatur mutatio ex parte causae, ut modo dicatur magis approximata vel minus approximata quam alias, nec possit esse aliquod impedimentum ex parte eius, non videtur ratio quare nunc agit, et prius non egit.
Et si dicas quod voluntarie agit, et ideo potest agere quando vult, contra hoc: non videtur ratio quare voluntarium agens aliquando agat, et non alias, nisi quia expectat maio- rem opportunitatem agendi tunc quam alias: hoc autem assi- gnari non potest in prirno Movente respectu sui effectus; ergo nec quia voluntarie agit potest agere quando vult.
25. — Oppositum: Gen. c. I. v. 1 : In principio creavit Beus coelum et terram.
26. (3) - Quid sit creatio et quo sensu eam Philosophi ad- mittant(l). — Respondeo: creare est aliquid de nihilo pro- ducere in effectum. — De autem, licet possit multipliciter sumi, sicut patet per Ansel. MonoL c. 8, uno tamen modo accipitur ut notat ordinem. — Tamen ut notat ordinem adhuc est multi- pliciter dictum: quia potest notare ordinem naturae, vel du- rationis. — Si primo modo, concedunt Philosophi Deum posse creare, et aliquid de nihilo producere, ut patet per Avicen. VI. Melaph. cap. 2.: quaere litteram eius. * Causatum quantum est ex se est ei ut non sit; quantum vero ad suam causam est ei ut sit. Quod autem est ei de se apud intellectum prius est non duralione eo quod est ei ex alio; et hoc apud sapientes vocatur creatio * (2). — Et intelligo istud de prioritate natu- rae sic: prius natura potest aliquid d\ci positive, quia ipsum inest alicui, et prior est entitas eius quam illa quae dicitur posterius natura inesse illi : sicut est de animali et rationali in homine, de substantia et accidente in composito per acci- dens, de materia et forma respectu compositi per se. — Alio modo prius natura dicitur esse unum alio quasi privative, quod scilicet non inest ei cui dicitur primo convenire, sed in- esset ei nisi per aliud impediretur : sicut si dicatur in ma- tcria prius naturaliter esse privatio quam forma: non qui-
(1) Cfr. 1. n. 253
(2) Haec est littera Avicen. [vid. I. n. 685;].
LIB. II. DIST. I. QUAEST. II. 25
dem quod ista duo sint simul in materia, ita quod privatio prius insit quam forma ; sed privatio pro tanto potest dici prior nalura et prius natura in materia quam forma, quia privatio semper inesset materiae nisi ab aliquo agente reci- peret formam, ita quod ad habendum privationem sufficit sola materia cum negatione vel privatione causae extrinsecae; acl habendum autem formam requiritur causa extrinseca. Nec tamen privatio est de ratione materiae, sicut nec forma, nec ambo sunt simul in materia.
Ita intelligo in proposito, quod creatura non habet ex se non esse, nec ex se esse, nec quod simul sint in ea esse et non esse, quasi simul sint esse et non esse ; nec aliquo modo habet non esse quando est; sed quantum est ex se haberet non esse, nisi causa extrinseca suum non esse impediret dando sibi esse; quia ex sola ratione creaturae non haberet esse, circumscripta omni causa extrinseca dante esse, quia nullo modo haberet esse nisi per causam extrinsecam produceretur in esse: ita quod magis proprie dicendum est creaturam non habere esse ex se formaliter (quam habere non esse ex se formaliter(a)), quia formaliter prout ex se affirmatur: nec habet * sic * esse ex se, nec non esse.
27. — Aliorum probatio infirmatur. — a) Proista opinione sic intellecta arguitur: agens perfectius minus praesupponit in agendo quam agens imperfectius: sicut natura minus praesup- ponit in agendo quam ars, quia natura praesupponit ens in po- tentia, et ars ens in actu: sed Deus est agensperfectius quam natura vel ars ; igitur minus praesupponit quam natura * vel * ars in sua actione, et ita minus quam ens in potentia, quod est praesuppositum a natura, et ita nihU, et per consequens potest creare.
b) Istam rationem adducunt aliqui ad secundum membrum, prout de notat ordinem durationis. — Sed ibi omnino non valet; quia etsi Deus nihil praesupponat in producendo de quo producat, non tamen sequitur quod possit producere no- vum * effectum * (b), sicut nec de natura et arte sequitur ex virtute argumenti quod quia natura non praesupponit in actione sua ens in actu, igitur potest pr\^?ucere aliquid omnino novum
(a) Deest in Ed. Ven.
(b) Wadd. novum sic.
26 LIB. II. DIST. I. QUAEST. II.
secundum esse in actu; non sequitur. — Sed nec ad istud pri- mum membrum valet, quia secundum Philosophos, quaecum- que intelligentia est agens superior * vel simplicior * (quam agens(a)) naturale, et tamen non conceditur * communiter ab eis ad posse creare * (b)9 licet Avicenna concedat quod Intelli- gentia possit creare, sive aliquid de nihilo producere.
28. ( 4 ) — Probatio Doctoris. — Ideo aliter arguo ad istud membrum sic: Deus potest immediate aliquid causare et effl- cere; igitur potest creare et aliquid de niliilo facere. — Ante- cedens est manifestum; quia Deus est primurn efflciens, ex 2. dist. I. lib. [n. 221seqq.]; (igitur potest aliquid immediate fa- cere; imrao(a)) si nihil potest immediate facere, tunc nec etiam mediate potest facere aliquid, quia est primum efflciens, et ita nullum effectum producet. — Consequentiam probo sic: quia si potest efficere aliquid, igitur illud non habet esse ex se ne- cessarium formaliter, et * ita * habet esse a causa; igitur habet esse post non esse, secundum intellectum istius membri. — Immediate etiam producit, nullo alio praesupposito; quia si aliquid ajiud praesupponeretur, illud aliud esset effectum ab eo, sicut patet ex dist. 8. I; igitur istud non esset immediate effectum ab eo. — Habemus igitur a prirno antecedente ad istud consequens, quod producit aliquid ordine naturae de non esse ad esse9 et nullo praesupposito; secundum ergo istum intellectura creat. — Ista ratio videtur innui ab Avicen. VI. Metaph. c. 2, ubi prius; quaere eam ibi.
29. (;>) -^" Exponitur sententia Philosophorum negantium creationem in tempore. — De secundo membro prout de notat ordinem durationis, negatur communiter creatio a Philoso- phis; quia dicunt Bguhi necessario producere quicquid imme- diate producit et nullo praesupposito; quod autem mediate producit producit aliquo praesupposito de quo producit, quia tunc producit per causas secundas; et ita nec mediatum nec immediatum effectum contingenter producit de nihilo, sic ac- cipiendo de.
30. — Impugnatur. — a) Sed contra istud probatum est dist. 8. I. lib. [n. 689 seqq.], et tactum est dist. 39. eiusdem [n. 1126], quod Deus causaV/mnia quae sunt ad extra coniin-
(a) Deest in Ed. Ven.
[b) Wadd. non coneeditur consequenter ab eis, licet ....
LIB. II. DIST. I. QUAEST. II. 27
genter;et ex hoc sequitur quod non necessario, et per conse- quens nec sempiternum, quia Philos. IX. Metaph. videtur concedere omne necessarium esse sempiternum; idem etiam videtur innuere I. De Coel. et Mund. contra Platonem, qui con- cessit aliquid sempiternum esse, et tamen possibile non esse.
b) Sed instabis huic rationi, quod non oportet ubi est contingentia in effectu, quod ibi inferatur possibilitas ad no- vitatem; Deus enim contingenter vult A, ex dist. 8. lib. [n. 689 seqq.], et tamen non potest de novo non velle A, quia tunc esset mutabilis. — Respondeo : novitas potest esse in produ- ctione divina propter novitatem producti, licet non sit novitas in ipso producente, qu'i<\ inproductione prima novitas est ex parte producti, sicut patebit respondendo ad primum argumentum principale [n. 34 a\. Sed circa velle non potest esse novitas vel mutatio ex parte voliti, nisi esset aliqua novitas ex parte actus volendi; quia actus volendi idem et eodem modo se ha- bens non potest esse alicuius noviter voliti; volitum enim non habet esse voliium nisi per actum volendi, et ita non est no- vum in esse volito, nisi per novum actum volendi. — Sic igitur videtur aliqualiter sequi quod si Deus possit aliquid contin- genter causare, potest etiam contingenter causare aliquid no- vum ; quia non est ratio quare non possit causare non sempi- ternum, contingenter, sicut potest contingenter causare sempi- ternum, ex quo non causat necessario ; quod enim oporteret causatum esse sempiternum, videtur sequi ex necessitate cau- sationis, vel ex immutabilitate ipsius causantis: quorum neu- trum infert sempiternitatem; igitur possibilis est novitas inferri.
c) Arguitur etiam ad istud membrum : quia si aliquid sit novum, quaero, a qua causa sit novum? Sit illa causa A. Tunc arguo: aut A eodem modo se habens produxit hoc no- vum, aut aliter. Si eodem modo * se habens *, habetur pro- positum, quia ab eadem causa non mutata potest esse aliquis effectus novus. Si ab A aliter se habente, quaero, a quo mo- vente aliter se habuit ad hunc novum effectum producendum? Non est processus in infinitum; ergo stabitur tandem quod ali- quid erit novum a causa uniformiter se habente.
d) Et confirmatur ratio, quia si potest esse a primo Mo- vente haec pars motus nova, quae nunquam praefuit, quare non potest ita aliquid totum esse novum, cuius nihil unquam
28 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IL
praefuit? — Sed ista ratio cum sua confirmatione contra Philosophos parum valet et leviter solveretur ab eis.
e) Conclusio tamen vera est, quod ab aliquo agente non mutato potest esse productum quod omnino sit novum.
31. (6) — Exponitur sententia tenens creationem praesuppo- nere quoddam esse essentiae, ideoque non esse simpliciter de nihilo. — In isto tamen membro secundo, scilicet intelligendo de prout dicit ordinem durationis, distingui potest de nihilo, quod po- test accipi pro nihilo omnimodo, vel pro nihilo secundum esse existentiae, aliquo tamen secundum esse essentiae. — Et ponitur ah aliquibus: — aj quod licet Deus possit creare de nihilo secundo modo, non tamen primo modo; quia non potest ali- quid producere quod non est ex parle sui possibile, secundum Avicen. II. Metaph.: nihil autem non est possibile ex parte sui, quia non est ratio aliqua quare unum nihil, * puta chi- maera *, non esset possibile, et aliud nihil esset possibile.
b) Confirmatur ista ratio: quia in omni creatura est com- positio ex actu et potentia, et ubicumque ista sunt praecedit or- dine naturae possibilitas vel potentialitas; igitur potentialiias in quacumque re creata sic praecedit naturaliter et est prior natura actualitaie ; et tunc ista potentialitas non est nihil, sed est alicuius entis secundum aliquod esse: * sed non secundum * esse existentiae ; igitur secundum esse quidditativum. — Et hoc ponitur secundum illum modum qui recitatus est dist. 43. I. [n. 1170]; ibi enim ponitur quod per potentiam activam Dei ad se producitur primo res in esse possibili passive ad se, et tunc ultra potest produci in esse existentiae, non tamen nisi prius natura fuerit producta in esse quidditativo, et in esse possibili passive. [Vid. I. n. 1078].
32. — Impugnatur. — a) Contra illud est argumentum ibi dist. 43. [n. 1172]; quia non producitur res aliqua in esse possibili per omnipotentiam, sed per intellectum, quo produ- citur in esse intelligibili; et quando est in esse intelligibili non repugnat sibi esse, nec est ex se formaliter necessarium; igitur est possibile.
b) Similiter, sicut argutum est dist. 36. I. [n. 1079] con- tra illud esse essentiae: si illud esse esset verum esse, produ- ctio in illo esse vere esset creatio, quia ad aliquid esse sim- pliciter de nihilo; igitur illa productio est simpliciter alia a
LIB. II. DIST. I. QUAEST. II. 29
productione rei in esse possibili; quia si res non sit possibilis antequam sit in esse essentiae, et producitur in isto esse, igitur aliquid producitur in aliquo esse aJiqua productione, quod non est possibile ex parte sui.
33. (?) — Sententia Doctoris. — Quantum ad istum arti- culum dico quod de nihilo, id est non de aliquo secundum esse existentiae, potest Deus creare, et per consequens de nihilo, id est non de aliquo secundum esse essentiae; quia, ut proba- tum est dist. 36. lib. I. [n. 1083], nunquam esse essentiae sepa- ratur realiter ab esse existentiae. — Tamen non polest ali- quid creari, id est produci ad esse simpticiter de nihilo, id est nullo modo ente, nec simpliciter, nec secundum quid; ni- hil enim creatur quod non prius habuit esse inteltectum vel volitum; et in esse intellecto fuit possibile formaliter, sicut di- ctum est in prima ratione contra illam positionem [n. 32 a\, et tunc fuit quasi in potentia propinqua ut posset esse obie- ctum omnipotentiae et poni in esse simpliciter. — Potest tamen aliquid produci, licet non creari de simpticiter nihilo, id est non aliquo secundum esse essentiae, nec secundum esse exi- stentiae, nec secundum aliquod esse secundum quid * simpli- citer * ; quia creatura producitur in esse intetligibiti, non de aliquo esse, nec simpliciter, nec secundum quid, nec possibiti ex parte sui in isto esse; istud tamen produci non est creari, quia non terminatur ad esse simpliciter, sed secundum quid.
34. (8) — Soivuntur argumenta principalia. — a) Ad pri- mum argumentum principale [n. 24 a\ dico quod * prima * Causa potest primo et immediate aliquem effectum novum pro- ducere absque omni novitate in ipsa. Quod patet per exem- plum: si ponatur Sol semper esse in se aeque luminosus, et creetur aliquod medium perspicuum approximatum, de novo illuminabit illud, ita quod nihil novum erit in Sole, ad hoc quod ab ipso sit nova illuminatio; et si posset ex se ponere medium perspicuum * in esse *, et sub lumine, sicut causat in ipso lumen, ita poneret in esse hoc totum, scilicet medium illu- minatum, sine aliqua novitate in seipso.
Et si dicas: hoc non posset si esset agens naturate et uniformiter se habens, quia tunc semper uniformiter produce- ret; igitur exemplum non valet ad propositum ostendendum; respondeo : verum est quod istud exemplum quoad hoc valuit,
30 LIB. II. DIST. I. QUAEST. II
quod non oportet propter novitaiem effeclus ponere novitaiem in causa ; tamen non valuit quoad hoc, quod effectus possit esse novus a causa naturaliter agente et totali, quia tale agens semper uniformiter ageret, si tale esset respectu effe- ctus; agens autem tiberum potest eadem volitione antiqua effe- ctum novum producere, pro * illo tunc pro quo * vnlt effectum novum esse; non enim est necesse si sempiternaiiter vult, et non potest de novo velle, igitur vult pro sempiterno: sicut non est necessarium in me quod si nunc volo aliquid, quod pro nunc velim illud; secl possum velle illud esse pro cras, et eadem volitione stante, sine omni mutatione a parte volun- tatis meae, possum illud novum causare cras, pro quo volo illud.
Et quando arguitur contra istud per illam rationem, quod oportet habitudinem novam aliquam naturaliter prae- cedere in producente ad productum, et non e contrario, dico, sicut dictum est dist. 35. I. [n. 1072/;] et alias frequenter, quod ad absolutum in causa immediate sequitur absolutum in effe- ctu, et in effectu primo consequitur respectus ad causam, et tunc si aliquis est respectus causae ad ^ffectum, ille respectus ad effectum est ultimus, et aliquando nullus. — Cum igitur dicis quod quia causa dat esse ideo effectus recipit esse, et non e contrario, dico quod si intendas per ly quia reduplica- tionem relationis in causa vel aliquam realitatem novam in causa, sive relativam sive absolutam, propositio est falsa; si autem intelligas reduplicare actum primum causae qui prae- cedit naturaliter causatum, illo modo propositio est vera; ab- solutum enim in causa praecedit naturaliter causatum.
Et si dicas quod non tantum quia est absolutum causat, quia tale est, scilicet absolutum, quando non causat, dico quod in illo instanti in quo causat adhuc causat ut prius naturati- ter ipsa causatione; et * tunc * ut sic nihil intelligitur nisi absolutum, a quo ponitur ipsum causatum in esse; et ideo nihil potest accipi causa huius quod est causati, nisi illud sit prius, nec respectu huius instantis, nec respectu alterius. Fallit aiUein imaginatio, quia semper videtur quod causa sit inde- terminata usque ad illud instans quando causat, et tunc quod aliqua retaiio determinans ipsam ad effectum primo requira- tur a parte eius: quod falsum est; illud enim idem absolutum
LIB. II. DIST. I, QUAEST. II. 31
quod in causa praecessit tam natura quam duratione ipsum effectum productum vel causatum est etiam in ea in illo in- stanti prius naturaliter quam causet, et secundum illud ab- solutum secundum quod prius fuit causativum, est nunc cau- sans, et non secundum aliquid additum, neque absolutum, ne- que respectivum.
(9) b) Ad secundum [n. 24 b] patet per idem; quia causa aeque determinata ad producendum aliquod produetum, quan- tum est ex parte sui, potest quandoque producere, et quando- que non producere; quia sicut in naturalibus causam deter- minari ex parte sui est ipsam habere formam qua causet, ita in Uberis causam esse determinatam est ipsam habere voli- iionem respectu volibilis; et sicut ibi forma haberi potest an- tequam efFectus causetur, si tunc est impedimentum extra vel absentia passi, ita quoque hic potest volitio haberi antequam volibile habeatur, et prius natura et duratione.
c) Ad tertium [n. 24 c] de Philosopho II. De Generat., dico quod Philosophus intelligit de agente naturali, sicut patet per eum ibi.
d) Ad quartum [n. 24 d] dico, sicut dictum est dist. 8. 1. [n. 697 e] indisciplinati est quaerere omnium demonstra- lionem, secundum Philos. IV. Metaph.; principiorum enim demonstrationis non est demonstratio; et eodem modo in con- tingentibus; alioquin esset processus in infinitum in contingen- tibus, quia contingentia non sequuntur ex necessariis. — Et ideo ista voluntas Dei, qua vult hoc et producit pro nunc, est immediata prima causa, cuius non est aliqua alia causa quae- renda; sicut enim non est ratio quare voluit naturam huma- nam in hoc individuo esse, et esse possibile et contingens, ita non est ratio quare hoc voluit nunc, et non tunc esse; sed tantum quia voluit hoc esse, ideo bonum fuit illud esse; et quaerere huius propositionis, licet contingentis, immediate causam, est quaerere causam sive rationem cuius non est ratio quaerenda.
(10) Et cum dicit de expectare, verum est quod ipsa voluntas quae habet bonitatem ex ipso volibili ipsa, si est recta, vult volitum statim esse, nisi sit aliqua ratio propter quam velit aliquid aliud esse(a), et tunc eocpectet illud aliud esse tempore
(a) Ed. Ven. mendose: vult Magister illud alias esse.
32 LIB. II. DIST. I. QUAEST. II.
opportuniori; sed vohmtatem quae nullam habet bonitatem ex volito, sed e converso, nec rationem habet quare nunc vult aliquid, sicut nec absolute rationem habet quare hoc velit, non oportet aliam opportunitatem in volito expectare. [I. n. 697].
35. — Solvuntur rationes alterius sententiae. — a) Quocl arguebatur pro secunda positione [n. 31 a] de esse es- sentiae, patet responsio per dicta prius [n. 33] ; concedo enim quod omne creabile prius erat possibile creari ex parte sui; sed ista possibilitas non fundatur in aliquo esse simpli- ciier, sed in esse cognito, ita quod esse cognitum concomita- tur possibilitas ad esse simpliciter; licet formaliter esse cogni- tum non sit esse possibile, quia esse cognitum est esse in actu, licet secundum quid; esse possibile est esse in potentia ad esse simpliciter, et non in actu; nec tamen esse in potentia est esse simpliciter, sed est fallacia secundum quid et simpli- citer : sicut nec fulurum esse est esse simpliciter, nec esse praeteritum est esse simpliciter; sicut enim praeterisse in esse simpliciter non infert esse simpliciter, sic nec futurum esse in esse simpliciter (infert esse simpliciter(a) ); igitur nec multo magis posse esse simpliciter infert esse simpliciter; quia posse esse videtur esse remotius ab esse simpliciter quam fore.
b) Per idem ad aliam rationem de compositione ex actu et potentia [n. 31 #]; licet enim concedatur potentiam, scilicet obiectivam praecedere actum, non tamen ipsa est in aliquo actu reali, licet sit in aliquo esse cognito, secundum quod con- ceditur esse cognitum, non tamen est formaliter esse cognitum.
Ista tamen ratio non valet, quia compositio non est ex po- tentia obiectiva et actu terminante, sed alio modo est ipsa compositio, sicut dictum est dist. 8. I. lib.
(a) Deest in Ed. Ven.
■^>m^^v^-
QUAESTIO III.
36. — Proponitur quaestio. — Tertio quaeritur:
Utrwn possibile sii Deum producere aliquicl aliucl a se sine principio durationis (1)?
37. ( i ) — Argumenta principalia (2). — Videtur quod sic: — a) Philosophus /. Physic. probat quod materia est inge- nita et incorruptibilis, alioquin esset processus in infinitum in materiis; igitur materia vel non fuit producta, vel fuit pro- ducta sine principio: et hoc est propositum; vel si non, sal- tern aliqua forma fuit in ea producta sine principio, quia ma- teria nunquam fuit sine forma; igitur, etc.
b) Praeterea, tempus, secundum Philosoph., VIII. Physic. et XII. Melaph., est sine principio; quod probari videtur ex hoc, quia si non, igitur prius potuit fuisse tempus quam fuit, vel prius esse quam esset: sed ante est differentia temporis ; igitur ante tempus fuit tempus.
c) Tertio sic: secundum Philosoph. 7". De Generat., Ge- neratio unius est corruptio alterius; igitur nunquam fuit aliqua prima generatio; et per consequens sine principio sunt aliqua generabilia.
cl) Item, causa non agens per motum et non impedibilis potest habere effectum sibi coaevurn, sicut apparet in crea- turis; igitur, etc.
38. — Contra(3): — a) August. aci Felicianurn assignat clefinitionem creaturae, et dicit quod creatura est ex eo quod
(1) Doctor aliorum refert sententias et argumenta, nihil ipse ex se re- sol vens.
(2) Solvuntur ad n. 45.
(3) Cfr. n. 46.
Tom. II. 3
34 LIB. II. DIST. I. QUAEST. III
omnipotentis Dei voluntate ex non esse ad esse producta est eius substa?ztia: sed si de ratione creaturae est produci ex non ente, igitur impossibile est eam produci sine prmcipio.
b) Praeterea, qua ratione Deus potuisset produxisse unum sine principio, et aliud, et ita essent producta actu infinita in multitudine ; potuisset etiam aggregasse omnes lapides qui postea fuissent, et ita infinitum mole fecisse: sed tam infini- tas in numero quam in mole improbatur III. Physic.
39. (2) — Rationes pro sententia tenente Deimi potuisse producere aliquid aliud a se sine principio(l). — Hic diciiur quod Deus potuit producere aliquid aliud a se sine prin- cipio. — a) Quia ipsum non potuisse hoc fecisse, scilicet pro- duxisse aliquid sine principio, non potest demonstrari nec per medium eoctrinsecum, nec per medium intrinsecum. Non per medium extrinsecum, quia illud est voluntas Dei, cuius non potest sciri nec haberi ratio quare magis vult hoc esse cum principio quam sine principio. Nec per medium intrin- secum, scilicet per quod quid est ipsius factibilis, quia quod quid est abstrahit ab hic et nunc; ergo non est ratio demon- strandi hic et nunc.
b) Item, quodlibet aliud a Deo factum esse ex tempore, est articulus fidei; ergo ad hoc non expedit fleri demonstra- tiones, nec propter fideles, nec propter infideles; immo videtur periculosum: quantum ad fideles quiclem, quia sic evacuaretur meritum fldei, ut videtur: nec quantum ad infideles, quia tunc possent nos arguere quod talia crederemus propter demon- sirationes, et sic tenerent nos esse sine fide, et si viderentur eis esse sophistica, sicut quibusdam fidelibus videntur, * pos- set dubitare infidelis * (a) quod propter talia crederemus. (3) c) Praeterea tertio, August. VI. De Trin. c. l,dicitquod si ignis esset aeternus, splendor ab eo causatus sibi esset coae- ternus. — p]t ex hoc arguitur efficaciter pro ista opinione, ut videtur: quia consequentia Augustini est naturalis, alioquin non valeret contra Arrium ad probandum coaetemitatem FiJii cum Patre: non autem potest tenere nisi ex perfecta ratione causae et causati; igitur sicut ibi infertur ex perfecta causa naiu- raliter agente coaeterniiatis necessitas, ita ex perfecta causa
(1) Cfr. n. 42.
(a) Wadd. possent deridere infideles.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. III. 35
voluntarie causante potest inferri possibilis coaevitas effe- ctus limitati ad causam illimitatam; quia non videtur esse dif- ferentia inter agens naturale et liberum, nisi in contingenter et naturaliter agere; non est autem differentia in posse agere et non posse agere, quia quidquid potest nalurale agens agere, et liberum, et non differunt nisi in modo causandi.
Et illud argumentum potest multipliciter replicari: quia nulla conditio perfectionis in secunda causa reperitur, qua- cumque positione facta, quae conditio perfectionis non sit in prima causa ut causa : sed perfectionis est in aliqua causa secunda habere effectum sibi coaevum, et ex hoc si esset ae- ternus vel coaeternus effectus suae causae, perfectio esset in causa; igitur, etc.
Aliter etiam deducitur, et est quasi idem : quia modus causandi non formaliter variat ipsum causatum, secundum Am- bros., De Incarnatione Verbi: sed si Deus naturaliter cau- saret, necessario causaret, et posset causare effectum sibi co- aevum et coaeternum; igitur si modo voluntarie causaret, licet non necessario causet, poterit tamen causare effectum
* hmitatum * sibi coaevum.
Et si dicatur Augustinum intelligere de splendore imma- nente igni, qui non est formaliter causatus ab eo, contra hoc est littera sua quae dicit: Splendor ab eo genitus atque dif fusus. Eamdem etiam sententiam dicit August. Super Ioan., homil. 26, de virgulto et imagine eius in aqua; certum est autem quod imago * talis * si esset, esset causata et genita a virgulto.
( * ) d ) Praeterea quarto, quicquid non repugnat limitationi non repugnat creaturae, si est aliqua entitas : sed quantacum- que duratio non repugnat limitationi * creaturae *, quia ens non est perfectius * quia * durat (a) per decem annos quam
* quia * durat per unam diem; igitur videtur quod infinita duratio non poneret maiorem perfectionem in creatura quam minor, et per consequens non ponit repugnantiam eam semper fuisse sine principio.
e) Item, creatura ita tendit in non esse, quantum est ex se, si semper esset, sicut si non semper esset, et hoc quia est
(a) Wadd. quia non est perfectius quod durat.
36 LIB. II. DIST. I. QUAEST. III.
ex nihilo: sed absque contradictione potest aliqua creatura semper tendere in non esse, et tamen semper esse, sicut patet de angelo et anima; igitur absque contradictione potest sem- per fuisse, et tamen quantum est eoo se habuisse non esse.
40. — Adducuntur auctoritates pro eadem sententia (1). — a) Item, August., X. De Civit. c. 31, dicit quod si pes ab ae- terno vel ex aeternitate fuisset in pulvere, semper ei subesset vestigium: quod tamen vestigium a calcante esse factum nemo dubitaret, nec alterum altero prius esset, quamvis alterum ab altero factum esset.
(3) b) Item, ibidem, lib. XI. cap. 4: Modo quodam vix intel- ligibili Philosophi dixerunt mundum esse factum, et tamen non habere principium durationis (2); igitur ille modus si est vix intelligibilis, est intelligibilis , et ita non includit contra- dictionem aliquid semper fuisse et sine principio.
c) Confirmatur etiam, quia non videtur probabile quod tam praeclari Philosophi, et tam diligenter veritatem inqui- rentes, et tam perspicaciter rationem terminorum concipientes, non vidissent contradictionem inclusam, si fuisset inclusa in terminis.
d) Et confirmatur etiam secundum Philosophos, quod non sit contradictio : quia non solum Naturalis considerat quatuor causas, sed etiam Metaphysicus, sub priori tamen et cominuniori ratione; efficiens ergo in plus est quam movens vel mutans, et per consequens potest dare esse sine motu; Primum igitur efficiens potest dare esse absque hoc quod det esse per motum vel mutationem, et ita absque hoc quod det esse * post non esse vel esse * novum post non esse.
41. (G) — Rationes pro opinione tenente aliud a Deo fuisse sine principio includere contradictionem (3). — Contra istam posi- tionem arguitur, quod includat contradictionem aliud a Deo fuisse sine principio: — a) Quia de omni producto aliquando verum est vel aliquando erit verum dicere quod producitur ; quia de Filio Dei in aeternitate producto vere potest dici quod
(1) Cfr. n. 43.
(2) Qui aufem a Deo quidem factum fatentur, non tamen eum volunt temporU habere, sfd suae creationis initium, ut modo quodam vix intelligi- bili 8emper 8it factus...
(3) Cf. n. 44.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. III. 37
producitur in aeternitate ; creatura igitur aut semper pro- clucitur quanclo est, aut aliquando producitur et non semper * est *. — Si secundo modo, in illo instanti in quo sic produ- citur primo capit esse * post non esse, et * patet propositum, quia quocl primo capit esse habet principium. — Si primo modo, igitur creatura est in continuo fieri: quod vicletur in- conveniens, quia tunc non esset permanens.
Videtur etiam quod tunc non differret creari a conser- vari: quod improbatur dupliciter: primo quia creari est pro- duci denon esse ad esse; conservari autem est ipsius praehabiti esse, et ita creari non est conservari: secundo quia agens par- ticulare generat, et non conservat; igitur ubi ambo concur- runt in eodem, aliud est unum, et aliud est alterum.
Et additur huic rationi, quia creatura habet esse acqui- situm, et per consequens esse post non esse, alias * haberet esse sine acquisitione, sicut Filius Dei * (a).
b) Secundo arguitur: ornne quod est quando est necesse est esse: I. Perihermen. Igitur nihil potest non esse nisi quia potentia praecedit esse eius, per quam potest impediri eius esse: sed si aliquicl fuit ab aeterno a Deo, nulla potentia prae- cessit esse eius a Deo; ergo non potuit non esse a Deo.
Instat sibi, quia praedestinatus potest salvari, et non sal- vari; ergo a simili de facto ab aeterno possibile est ipsum fuisse, et non fuisse. — Respondet quod praedestinatio re- spicit rem extra pro certo nunc, pro quo scilicet res potest non esse, et ita non praedestinari, quia praedestinatio corre- spondet naturae rei: sed dare esse alicui ab aeterno respi- cit potenliam pro infinita aeternitate, in qua nulla est po- tentia acl oppositum, et ita nec in actu * creandi *(#). — Con- firmatur, quia in perpetuis non differt esse a posse: IX. Phys. et III. Metaph. c. pen.; igitur nullum sempiternum est in po- tentia.
c) Praeterea tertio arguit iclem alibi sic: quaelibet spe- cies aeque est in potentia ut sic comparando ad Deum ut clantem esse; igitur sicut Sol potuit fuisse ab aeterno, ita et asinus, et hic perfectus, potens generare; et ab illo possent fuisse omnes asini alii generati qui sunt vel fuerunt usque ad
(a) Wadd. alias esset Deus.
(b) Wadd essendi.
38 LIB. II. DIST. I. QUAEST. III.
hunc cliem moclo geniti. Et tunc quaero, utrum omnes fuis- sent tunc finiti, aut infiniti? Si finiti, igitur totum tempus ab illo usque ad istum fuisset fmitum. Si infiniti, igitur po- sitis extremis potuissent media fuisse infinita actu : quod est inconveniens.
d) Praeterea quarto arguit sic: creatura ab aeterno pos- sibilis est esse et possibilis est non esse; si ergo ponatur in esse, habet illud esse acquisitum ; ergo duratione non esse suum praecessit suum esse novum vel acquisitum. — Vel format eam sicut solvendo formatur et ponitur prolixe nimis in Quo- libet. VIII. q. 9.
e) Item arguitur pro ista opinione, cruod sequitur fuisse infinitas animas intellectivas, si potuisset mundus fuisse sine principio.
f) Praeterea, contra rationem infiniti in quantiiate est ipsum posse excedi, vel esse totaliter acceptum, sicut patet ex deflnitione eius III. Physic infinitum est cuius quanti- tatern accipientibus semper est aliquid ultra sumere (a): sed si mundus potuisset fuisse ab aeterno et sine principio, infi- nita duratio fuisset accepta ; igitur nihil fuisset ulterius ac- cipienclum.
Non valet responsio illa quae clicit quod fuissent infinita in potentia * quantum ad significationem (b) intellectus, et semper in accipiendo esse, et non in accepto esse * (c), quia significatio (b) intellectus nihil facit ad hoc quod infinitum sit acceptum actu, quia impossibile est infinitum futurum aliquando fuisse acceptum, licet nullus intellectus fuisset qui signaret partes illius temporis infiniti.
( 8 ) g) Item arguitur quod pars esset maior toto. Quia sit meridies huius diei A, et meridies crastinae diei sit B. Si ex utraque parte A * tempus * potuit esse tempus infinitum, pari ratione de praeterito respectu B ad futurum respectu B ; ergo quocumque praeteritum ad B est maius eo futurum ad B, quod est aequale praeterito ad B, est maius (quia sunt aequa-
(a) Ita Philosophus iuxta Doctoris expositionem in Physic. III: Expo- sit. text. 61 n. 30. Ed. Ven. habet: cuius nihil est accipere ultra.
(b) Alias: signationem.... signatio.
(c) Wadd.... infinita in potentia, et semper in accipiendo quantum ad significationem intellectus, et non in accepto esse, quia signatio....
LIB. II. DIST. I. QUAEST. III. 39
lia(a)): sed praeterito ad A est maius praeteritum ad B, sicut totum parte; ergo futurum ad B, quod est aequale praeterito ad B, est maius praeterito ad A: sed futurum ad A est ae- quale praeterito ad A; igitur futurum ad B esset maius fu- turo ad A; et ita pars maior toto.
h) Aliae rationes possunt multae adduci, aliquae sunt so- phisticae, et aliae multae fiunt saepe.
42. ( 9 ) — Respondetur ad rationes primae opinionis. — Te- nentes istam positionem, potissime quia ponunt eamdem im- possibilitatem esse ex parte speciei cuiuscumque, et cum in aliqua specie, sicut in successivis, omne quod est acceptum videtur esse finitum, licet toturn sit infinitum in accipiendo partem post partem, respondent ad rationes primae opi~ nionis :
a) Ad primam [n. 39 a]: licet non posset sciri naturaliter voluntas Dei, an sit respectu huius, tamen naturaliter potest sciri quod ipsa non est alicuius quod non est ex se volibile, et ideo omne illud includit contradictionem, et per consequens incompossibilitatem : voluntas autem divina non est eius cuius non est ratio. Sed tunc oportet ponere non volibilitatem ex parte obiecti, sicut * incompossibilitatem *, ex dist. 43 I. [n. 1174].
Et tunc cum arguitur, quocl quod quid est non est me- dium demonstrandi hic et mmc, dicitur quod etsi illud ve- rum sit, tamen creatura potest esse medium demonstrandi in- ceptionem existentiae eius. — Contra hoc, quia medium illud per quod demonstrabitur inceptio existentiae non potest esse quod quid est, secundum istos; igitur existentia; et tunc vi- detur illa ratio dupliciter peccare: primo secundum fallaciam consequentis, quia existentia in minori non infert existen- tiam actualem: secundo quia praemissa in qua applicatur exi- stentia ad lapidem erit contingens, et ita demonstratio illa non erit ratio multum probabilis, sed sophistica.
Ad argumentum tamen potest responderi quod licet quod quid est contingenter se habet ad existentiam actualem vel non actualem, et ideo non sit medium demonstrandi existentiam absolute, nec aliquam conditionem existentiae absolutam, alicui tamen quod quid est potest repugnare aliqua conditio existen-
(a) Deest in Ed. Ven.
40 LIB. II. DIST. I. QUAEST. III.
tiae; et ideo potest esse. medium demonstrandi, ita quod exi- stentia sub tali conditione potest demonstrari per quod quid est ipsius: sicut quidditas lapidis, licet in se non includat exi- stere, tamen sibi repugnat ex se esse increatum, et ldeo ex ratione huius quidditatis potest concludi quod non habet esse increatum, nec sempitemum. — Ita dicendum est in propo- sito, secundum istam positionem, quod lapidi repugnat existere sempiternum, et ideo ex quidditate lapidis potest demonstrari quod non habeat esse sempiternum ; et ideo ex hoc ultra, non absolute quod habeat esse novum, sed si est quocl habet esse novum: quod est propositum. — Aliter etiam peccat ratio, ut videtur, secundum fallaciam consequentis ; non enim sequitur: oppositum huius non potest demonstrari; igitur istud est possibile; sed est fallacia consequentis ; nam prima impossi- bilia sunt impossibilia ex terminis, sicut opposita eorum, sci- licet prima necessaria, sunt necessaria ex terminis, licet eo- rum opposita non possint demonstrari, quia sunt prima vera. Sed oporteret ad istud antecedens, oppositum non potest de- monstrari, addere quod oppositum non est necessarium pri- mum, sive notum ex terminis; et forte illud negaretur ab aliquibus in proposito, licet illa necessitas oppositi ex terminis latens sit, et non evidens cuicumque intellectui confuse conci- pienti terminos.
('0) b) Ad secundum [n. 39 b] dici potest quod si sint ratio- nes aliquae necessariae pro creditis, non est periculosum eas adducere, nec propter fideles, nec propter infideles. Non quan- tum ad fideles, non enim doctores catholici inquirentes verita- tem creditorurn per rationes, et nitentes intelligere illud quod crediderunt, per hoc intendebant destruere meritum fidei, immo Augustinus et Anselmus crediderunt meritorie laborare ut intel- ligerent quod crediderunt, secundum illud Isaiae c. VII. v. 9, se- cundum aJiam translationem: Nisi credideritis, non intellige- tis (1); credentes enim inquirebant, ut intelligerent ea quae credi- derunt per rationes. Si autem demonstrationes, si quae possent haberi, evacuant fidem vel non, de hoc in lib. III de materia * incarnationis * fldei (2). — Nec periculosum est quantum ad infideles, si rationes necessariae possent haberi; et si non pos-
(1) Vulgata habct: Si non credideritis, non permanebitis.
(2) D. 24.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. III. 41
sunt haberi rationes necessariae ad probandum esse factum, scilicet articulum fidei, si tamen haberentur ad probandum possibilitatem facti, etiam utile esset eas adducere contra in- fldelem; quia per hoc aliqualiter persuaderetur, ne resisteret ta- libus creditis sicut impossibilibus. — Adducere tamen * sophi- stica * pro demonstrationibus periculosum esset contra infi- deles, quia ex hoc exponeretur fides derisioni; et ita etiam est in omni materia alia etiam indifferenti, ut in geometricis, si sophismata tamquam demonstrationes proponerentur; melius est enim ignorantem se scire ignorare quam propter sophi- smata opinari se scire. Illi autem qui dicunt partem oppo- sitam dicunt se non adducere * sophistica *, sed rationes ne- cessarias et veras demonstrationes, et ideo nullum praeiudi- cium facere fidei, nec respectu fidelium, nec respectu infide- lium, sed magis confirmare eam huiusmodi rationibus. (ii) cj Ad teriium [n. 39 c] dico quod licet dicatur ibi mul- tipliciter a diversis, respondeo tamen breviter : quod in eadem consequentia possunt esse multae rationes, propter quas illatio sit necessaria, et ita multi loci sumpti ex multis rationibus talis consequentis in ipso antecedente; et ideo ubicumque ali- qua illarum rationum, sive aliquis illorum locorum inveniri potest, similis illatio inveniri potest et inferri. Exemplum: homo currit; ergo animal currif, sequitur bene per locum a specie, et non solum hoc, sed etiam per locum communiorem, quia per locum a parte subiectiva ; et non tantum ubicumque est illatio speciei ad genus est bona consequentia, sed et ubi- cumque est argumentum a parte subiectiva ad totum est bona consequenlia. Et posset poni aliud exemplum, ubi plures ra- tiones inferendi concurrunt; sed istud sufficit ad propositum. — Ita dico quod sequitur: ignis est in hoc nunc non impedi- tus; igitur lux est: locus est a causa naturaliter causante non impedita; et non solum hoc, sed etiam a ratione quadam com- muniore in antecedente potest ista consequentia tenere, scilicet a ratione producentis naturatiter, et non impediti; non enim tantum causa causans naturaliter non impedita habet causatum sibi coaevum, II. Physic, sed etiam producens naturaliter ha- bet productum sibi coaevum, sicu.t est manifestum per similem rationem. Ubicumque igitur est similis ratio inferendi, non tan- tum secundum illam rationem generalem, sed etiam specialem
42 LIB. II. DIST. I. QUAEST. III.
erit consequentia necessaria et naturalis. — Et ita dico quod exemplum bene est ad propositum, quod si ignem esse ab ae- terno inferat sptendorem diffusum esse ab aeterno, per ra- tionem producentis naturatiter, licet antecedens hoc fuerit impossibile et incompossibile, et consequens similiter, conse- quentia tamen est necessaria et bona. Igitur ubicumque est illa ratio illationis erit consequentia bona et necessaria, quomodo- cumque sit de antecedente et consequente. Sed ita est hic de Patre et Filio; quia Pater est producens naturaliter respectu Filii; igitur ibi erit similis consequentia bona et necessaria. (12) Per hoc patet ad confirmationem illius rationis, quod nulla perfectio tollitur a prima Causa quae potest esse in se- cunda ; posse autem habere causatum simpliciter necessarium non est perfectionis in causa secunda; immo hoc nullicausae se- cundae convenit, ut dictum est dist. 2. I. Libri [n. 242 (1)], licet aliqua causa secunda hoc habeat secundum quid ; simpliciter enim necessario causare includit contradictionem ; et ideo hoc nulli causae secundae convenit. Nec ex hoc tamquam ex im- possibili inferendo quodlibet ex parte ignis arguit Augustinus, secl ex ratione communiori arguit Augustinus, scilicet ex ra- tione producentis, quod non includit contradictionem; et hoc sufficit ad rationem suam.
Per idem patet ad illam aliam rationem : quod cliversus modus causandi non variat causatum formaliter; verum est de diversis modis causandi qui possunt esse causae in aliqua cau- satione; sed si unus modus in causando sit possibilis, et alius impossibilis, secundum modum possibilem causatum erit tale, et secundum modum impossibilem causatum erit aliud: sicut ex impossibili sequitur impossibile; naturali tamen consequen- tia. Ita dico quod naturali consequentia sequitur quod si na- turaliier causaret, quod necessario causaret et coaeteme; sed iste modus causandi includit contradictionem acl ipsum cau- sare. Alius autem modus causandi, scilicet libere, compossibilis est causae, et icleo non tollit compossibilitatem in antecedente et consequente.
d) Ad quartum [n. 39 d] diceret aliquis pro ista via, quod sempiternum esse includit aliquam illimitationem, quia
(1) Cfr. etiam d 8. q. 5.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. III. 43
includit adaequari Deo secundum aliquid, scilicet secundum illimitationem durationis, quod non posset esse sine illimita- tione entitatis, quia non posset sibi adaequari in aliquo uno sine alio. — Sed hoc nihil est, quia etiam coexistens Deo ho- die non propter hoc aequatur aeternitati, cui coexistit hodie; quia etiam aeternitas ut coexistens huic diei est infinita et independens, et creatura ut hodie coexistens aeternitati est finita et dependens, et ideo non coaequatur sibi. Oporteret igitur dicere quod sempiternum esse aliquam illimitationem dicit in creatura unde repugnet sibi: sed unde sit illa illimi- tatio et repugnantia, quilibet ostenderet per illam rationem fundamentalem quam pro se poneret.
(13) e) Ad quintum [n. 39 #] respondetur ducendo ad oppositum; quia sicut creatura non potest actualiler tendere in non esse, et tamen semper fore, ita non potest actualiter fuisse post non esse, et tamen semper fuisse. De ratione autem creaturae, secundum istam positionem, non tantum est habuisse non esse ante esse aptitudinaliter, sed etiam actualiter ante essse ha- buisse non esse.
43. — Explicantur auctoritates adductae pro prima opi- nione. — a) Ad auctoritates dico quod auctoritas August. X. De Civit. Dei [n. 40 a\ non est secundum intellectum suum ibi posita, sed ponit eam secundum intellectum Philosophorum ; unde praemisit ibi de Philosophis; sic enim inquiunt: si pes esset in pulvere ab aeterno, etc. Unde secundum veritatem, pedem semper fuisse et causasse vestigium in pulvere includit contradictionem, quia vestigium causatur per impressionem pedis in pulvere per motum localem; et ita motum aliquem talem fuisse sine principio, qui de ratione sua est inter oppo- sita, contradictio est.
(i*) b) Ad illud de vix inteltigibili [n. 40 b'] dico quod con- tradictoria possunt apprehendi ab intellectu, et etiam simul apprehenduntur, alioquin nullo modo intellectus diceret ea esse contradictoria, sicut generaliter patet ex argumento Philosophi, II. De Anima, ubi probat de sensu communi et aliis sensibus particularibus quod nullus sensus nec intellectus comparat ex- trema, nisi apprehendat utrumque; sed sic apprehendi est vix intelligi (a), quia non est intelligi (a) cum assensu, quomodo
(«) Ed. Ven. intelligibile.
44 LIB. II. DIST. I. QUAEST. III.
dicimus nos intelligere quod credimus esse verum, et non in- telligere quod non credimus esse verum, licet tamen appre- hendamus illud. — Vel aliter polest dici quod si accipiatur intelligibile pro eo cui intellectus potest assentire, et dicatur modus istorum Philosophorum fuisse vix sic intelligibilis, potest exponi quod in suo universali modus ille fuit intelli- gibilis, non autem in se et in particuiari ; intelligibilis enim erat cum assensu in ratione proclucentis, et non in ratione causantis, et intelligere causans in ratione producentis est in- telligere causans imperfecte etiam in universali, sicut intelli- gere hominem in ratione animalis est intelligere hominem im- perfecte. — Vel tertio modo potest dici, et forte ad mentem eius, quod contradictoria latentia, quamcliu non percipitur contradictio evidens in eis, possunt aliquo modo apprehendi ab intellectu, non tamen certitudinaliter, et ita contradictio ista si est, tamen latuit, et potuit ab eix vix inielligi. ('6) c) Ad illud [n. 40 c) quod additur de Philosophis potest dici quod multas contradictiones latentes concesserunt, sicut negaverunt communiter esse aliquod primum principium con- tingenter causans, sed dixerunt primam Causam (a) esse ne- cessario causantem; et tamen dixerunt contingentiam esse in entibus et aliqua contingenter fleri: sed contradictionem includit aliquid contingenter fieri in entibus, et primam Cau- sam necessario causare, sicut deductum est dist. 8 J. [n. 696] et dist. 2 [n. 245], 39 eiusdem [n. 1118], et aliquantulum in quaest. praecedente [n. 30].
d) Ad illud quod additur de quaiuor causis [n. 40 d], quae considerantur a Metaphysico, potest dici quod probat abstractio- nem secundum inteUectum efficientis a movente et mutante; non autem omne abstractum secundum considerationem intel- lectus oportet posse separari secundum esse ab eo a quo po- test fieri abstractio secundum intellectum; et ideo ex hoc non sequitur quod in re sit aliquod efflciens quod non est movens vel muians.
44. (16) — Respondetur ad rationes alterius opinionis. — Te- nentes primam opinionem [n. 39], potissime propter hoc quod non invenitur contradictio in istis terminis, aliud a Deo et
[a) Ed. Ven. cansantem primum.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. III. 45
esse sempiternum: et secundo propter hoc quod rationes quae videntur probare contradictionem sunt speciales, et ideo si de aliquo speciali probent contradictionem, non probant hoc de omni alio a Deo: et tertio quia quaedam rationes flunt de praeterito, quae videntur similiter posse fleri de futuro sicut de praeterito, cum tamen nulli negent possibilitatem futuri sine fine, aut possent fleri de successione sicut de perma- nentia, isti respondent ad rationes contra istam opinionem quae probant contradictionem :
a) Ad primam [n. 41 a] dicunt quod creatura aliqua potuit semper producta fuisse: puta Angelus, cuius esse est in aevo.
Et si dicas quod illa creatura aliquando fit, concederent quod illa fit in instanii aevi. * Et tunc ultra, ornne quod flt quando flt necesse est fleri *. — Et cum infertur quod tunc esset successivum, non sequitur; quia Filius Dei semper ge- neratur, et tamen non est aliquid successivum, sed summe permanens, quia idem instans in quo generatur semper ma- net; ita dicerent isti quod iclem nunc manet, in quo Angelus * manet et * accipit esse, et ita non est successio; successiva enim semper * aliam et * aliam partem accipiunt * secun- dum * (a) esse.
Ad aliam probationem de conservari et creari patebit in quaestione de aevo (1),
Ad illud additum de esse acquisito concedunt quod ha^ bet esse acquisitum, quia non habet esse quod ex se sit for- maliter necessarium; tamen non videtur necessarium quod sit acquisitum post non esse ; quia acquisitio sicut et receptio videtur sunicienter stare si ex se non habeat illud quod cii- citur acquirere, sive sit novum sive antiquum. (•7) bj Ad secundam rationem [n. 41 b] de Philosopho I. Pe- rihermenias, omne quod est, etc. patet responsio dist. 39. I. [n. 1124], ubi est adducta ista instantia ad probandum quod ni- hil contingenter est in illo instanti pro quo est, quoniam op- positum tunc posset inesse. Ex hoc patet quod assumptum est falsum, immo in illo istanti * et pro illo instanti * in quo et pro quo est contingenter est, sicut ibi deductum est et de-
(a) "Wadd. sui esse. (1) Infra, d. 2. q. 1.
46 LIB. II. DIST. I. QUAEST. III.
terniinatum. Et idem dico de causa, quod causa non causat in quantum praecedit effectum duratione, sed est causa in quantum praecedit effectum natura. Si igitur omnis causa pro illo istanti pro quo causat necessario causat, et nulla contin- genter, omnis causa in quantum causat necessario causat, et nulla contingenter.
c) Ad tertium [n. 41 c\ posset negari * assumptum *, in quacumque specie * esse * similis impossibilitas ad aeternita- tem et sempiternitatem, quia non apparet contradictio ex parte cuiuscumque speciei, et ideo nec similis possibilitas. — Vel si conceclatur de asino quod potuit fuisse productus ab aeterno, et potuit generare, et per consequens ab ipso potuissent fuisse omnes asini geniti usque ad istum, et cum quaeris, utrum fuissent flniti vel infiniti, negatur quod sint infiniti, immo finiti. — Et cum infers, igitur tota duratio a productione illius asini usque ad istum fuisset flniia, negatur consequentia; ille enim etsi productus fuisset ab infinito, non tamen potuit generasse ab infmito; quia generatio necessario includit in creaturis quod sit mutatio inter terminos oppositos, scilicet privationem et formam, et quicquid est inter opposita sibi succedentia non potest esse semyiternum.
('18) Et si dicas quod tunc oportuit ipsum per tempus infinitum quievisse ad generandum, cum tamen fuisset perfectus et po- tens generare, quod videtur inconveniens, * responsio *: asinus non fuisset factus perfectior ab aeterno ad generandum quam Deus ad * causandum *, et tamen, per te, oportuisset Deum quievisse a * causando * per infinitum quasi imaginatum, ita quod contradictio esset ipsum aliquid creasse, quin infinitum quasi praeteritum imaginatum praecessisset ; et tamen in crea- tione eius, scilicet in dando totum esse ei, * scilicet * quod ba- bet in se esse, non videtur ita necessario includi noviias sicut in generatione, quae est a privatione ad formam. Non igitur est inconveniens, si oportuit asinum generasse, quod quievisset per infinitum imaginatum a parte ante ab illa actione * vel causatione* quae necessario includit quod sit nova, cum po- nas Deum necessario quievisse ab illa actione, quam non osten- dis includere formaliter novitatem.
d) Ad quartum [n. 41 d] dico quod tota deductio de po- tentiis illis videtur esse superflua, et multipliciter peccare; et
LIB. II. DIST. I. QUAEST. III. 47
tamen loquendo cle potentia sicut ipse procedit in argumen- tando in fine, concludendum esset, secundum eum, quod po- tentia ad non esse necessario praecedit potentiam ad esse ; et si argumentum suum valet de potentiis contrariis, secundum quod accipitur a Philosopho /. De Coelo et Mundo, debet in- telligi de potentiis incompossibilibus actibus suis, et tunc si potentia acl non esse necessario praecedat potentiam ad esse, tunc esse necessario praecedit non esse; quia potentia ad non esse nunquam est secundum esse intellectum nisi in eodem praecesserit esse.
Ubi sciendum est quod loquendo proprie cle potentia, scilicet ante actum, subiectum immediatorum oppositorum nun- quam est in potentiis oppositis simul, quia tunc careret utro- que actu simul, et ita non essent opposita immediata circa il- lud subiectum. Et de * istis * verum est quod potentia acl unum non est sine actu alterius: non quod ille actus sit re- ceptivus illius potentiae, immo subiectum tantum recipit illam potentiam, sicut et eius actum; si enim actus A prior sit po- tentia ad B, quia ratio receptivi, igitur ipso B, quia in eodem est prius natura potentia actu, IX. Metaph.; B autem pari ra- tione prius est potentia ad A, et * ita ipso A, et ita * idem prius et posterius eodem; sed * potentiam * ad unum neces- sario concomitatur alterius actus, propter immecliationem actuum ad unum.
Ad propositum dico quod non fuit ab aeterno sub potentia ad esse et sub potentia ad non esse. — Sub qua "tamen prius *est?*. Dico quod sub potentia ad esse secunclum veritatem quam (a) sub non esse, et ita non sub potentia ad illud. Si autem fuisset ab aeterno, fuisset semper sub potentia ad non esse, et nunquam sub potentia ad esse, sed sub actu.
Si autem non loquaris de potentia ante actum, sed quasi subiectiva, et assumas.ibi creaturam (b) non esse sic in poten- tia ad esse, nisi sub non esse, falsum est, et supra improbatum. (19) Omittendo igitur de potentiis, argumentum breviter vi- detur stare in hoc: opposita quae insunt eidem ordine naturae non possunt eidem inesse simul ordine durationis, quia prius duratione inest quod prius natura inest. Esse igitur et non
(a) Ed. Ven. quia.
(b) Ed. Ven. essentiam.
48 LIB. II. DIST. I. QUAEST. III.
esse, cum insint ordine naturae lapidi, non possunt simul in- esse eidem *lapidi* duratione, nec indifferenter se invicem praecedere; sed necessario non esse praecedit duratione ipsum esse, et ita non potuit semper fuisse. — Quod autem non esse prius natura insit quam esse, hoc probatur: quia non esse competit lapidi ex se ; aliud, scilicet esse, non competit sibi ex se, sed ex alio.
Hic dico quod duo opposita non insunt ordine naturae eidem quasi positive, loquendo de ordine naturae sicut est de animati et rationali, substantia et accidente, sed quasi priva- tive, scilicet quod alterum inesset nisi impediretur; qui mo- dus expositus est in quaest. praeced. [n. 26] exponendo opinio nem Avicennae. Et hoc modo non oportet illud quod prius na- tura convenit alicui prius duratione convenire sibi. Potest enim illud quod non habet esse aliquod ex se praeveniri a causa po- sitiva dante sibi aliquid quod istud non habet ex se, et ita prius duratione haberet oppositum quam istud * quod habet ex se *. — Ita responsio palet in aliis. Probaret enim argu- mentum quod Deus non posset creare materiam sub forma, quia materia prius natura est privata quam informata, quia ex se habet quod sit privata, * et * ex alio quod sit infor- mata; igitur non posset in materia esse forma nisi duratione praecessisset materia informis. Sed hoc non concludit, quia ma- teria non est ex se positive privata, sed privative tantum; quia non ex se habet formam, sed ab alio, ut generante vel creante; et ipsa sola, sine alia causa positiva, sufficit ad hoc quod ipsa sit privata; esset igitur semper privata nisi esset aliqua causa positiva impediens eius privationem continuam; et tamen quia causa positiva potest a principio impedire ip- sius * essentiae * materiae privationem dando sibi esse, ne sem- per sit privata, ideo non oportet ex tali prioritate naturae necessario concludere prioritatem durationis. (20) e) Ad atiud de infinitis animabus [n. 41 <?] respondeo: quicquid non potest fieri a Deo in uno die, quia includit contra- dictionem, hoc non posset fieri in infinito praeterito, si fuisset, propter eamdem rationem; in ista enim die sunt infinita in- stantia, imo in una hora unius diei, in quorum quolibet pos- set creare animam sicut in uno die totius temporis infmiti, si esset; non enim oportet eum quiescere a die in diem, ut creet
LIB. II. DIST. I. QUAEST. III. 49
unam animam post aliam; et ita si in infinitis instantibus huius diei non potest creare infinitas animas, quia hoc non est factibile, nec in infinitis diebus totius praeteriti posset infinitas animas creasse.
Et si dicas instantia huius diei non fuisse in actu sicut sunt infiniti dies praeteriti, hoc non sufficit; quia sicut in- stantia infinita infinitorum dierum, in quibus creasset, fuissent in potentia, per te, sicut indivisibile est in continuo, et non in actu, quia nullum illorum fuisset in actu terminus illius temporis, ita est etiam d^ infinitis instantibus huius diei; igi- tur aequalem infinitatem videntur habere instantia unius diei, vel huius horae, cum infinitis instantibus infinitorum dierum; et ita videtur sequi propositum. — Concederent tamen aliqui Philosophi non esse impossibile infinitatem esse in accidentaliter ordinatis, sicut patet per Avicen. VI. Metaph. c. de Causis (1).
f) Ad aliud de transitu infiniti [n. 41/) videtur im- probare sempiternitatem successivorum ; sed secundum tenen- tes istam opinionem non est similis ratio impossibilitatis in successivis et in permanentibus, quia permanentia quaecum- que, licet secundum motus suos possint mensurari tempore, tamen secundum esse substantiale ponuntur mensurari aevo ; et ideo ponens permanens esse sine principio non videtur ponere aliquod infinitum esse acceptum. — Istam rationem de infinito successivo confirmat illa imaginatio de linea con- versa; quia si aliqua linea esset quasi protensa in infinitum incipiens ab hoc puncto A, non esset possibile quod esset per- transita; igitur videtur quocl esset e contrario, imaginando lineam quasi sic acceptam in praeteritum, non videtur possi- bile quod sit accepta usque ad A.
g) Ad ultimum argumentum [n. 41 g\ dici potest quod aequale, maius et minus non conveniunt quantitati molis nisi finitae; quia prius dividitur quantum per finitum et infini- tum quam sibi conveniat aequate vel inaequale. De ratione enim quantitatis maioris est excedere et minoris excedi et ae- qualis commensurari : quae omnia videntur concludere fini- tatern; et ideo negaretur infinitum esse aequate infinito, quia aequale et inaequale, et maius et minus sunt differentiae quan- titatis finitae, et non infinitae.
(1) Cf. L. I. n. 227.
Tosi. II. 4
50 LIB. II. DIST. I. QUAEST. III.
45. (21) — Solvuntur argumenta principalia. — a) Ad pri- mum argumentum principale [n. 37 a] concedo quod materia est ingenita et incorruptibilis ; non tamen ex hoc sequitur quod sit sempiterna, quia non habet materiam unde fiat; est tamen producta tota; quae productio non est generatio, quia generatio et corruptio sunt compositorum, non simplicium.
b) Ad aliud cle sempiternitate temporis [n. 37 b] dico quod non valet; quia alias concludit movens non posse (sine novitate, seu mutatione (a) ) mutare, et responsum est ad illud in quaest. praec. [n. 34]. — Et quod arguitur de ante, dico quod non concludit nisi de ante imaginato vel privato: sicut aeternitas est ante * tempus et ante instans temporis *, quod nihil est: sicut extra universum nihil est ibi, vel negatur extra, vel non affirmatur nisi imaginatum extra.
c) Ad illud I. De Generatione [n. 37 c], quamvis ista sit aliquo modo probabilis, corruptio unius est generatio alte- rius, quod pro tanto verum est, quia nullum agens naturale per se intendit corrumpere aliquid, sed per accidens cor- rumpit illud quod est incompossibile generato, quod per se in- tendit, tamen ex illo non sequitur perpetuitas generationis; quia ultima corruptio potest concomitari ultimam generatio- nem : puta quanclo omnia mixta resolventur in elementa ; et tunc erit slatus tam generationis quam corruptionis, licet illa ultima corruptio non sit annihilatio, quia est ad materiam, * quae non est nihil *. — Philosophus tamen supponit cum ista propositione unam aliam propositionem, scilicet quod tale ge- nerabile est iterum corruptibile, et eius generatio alterius sit corruptio, quod non est verum. Sed arguendo in praete- ritis oportet accipere istam, generaiio unius est corrupiio alterius; et ista non est ita vera ex per se intentione agentis naturalis sicut illa praecedens; accidit enim quod generans corrumpat propter incompossibilitatem termini corrumpendi curn termino quem intendit, quia non potest producere for- mam quam intendit, nisi in materia praeexistente, et illa ma- teria praeexistens communiter est sub forma incompossibili formae quam intendit. Et ideo oportet ipsum corrumpere com- positum praeexistens, ut generet illud quod intendit. — Et dato quod ex hoc sequeretur quod nulla esset generatio nisi
(«) Deest in Ed. Ven.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. III. 51
quando producitur totum, non oportet quod pars eius praeexi- stat sub forma incompossibili; et ideo talem productionem ali- cuius entis non oportet esse destructionem alicuius alterius entis, sed tantum destructionem nihili, sive non entis prae- cise; et tunc non oportet illam primam productionem praeces- sisse aliam, quia terminus a quo huius productionis non fuit terminus acl quem alterius productionis, quia nihil * in illa*(&) productione producebatur.
(22) clj Ad illud quartum argumenium de successione propter moium [n. 37 d]9 quando dicitur quod agens non causans per motum, et non impeclibilis, potest habere effectum sibi coae- vum9 diceretur quod ubi agens et effectus possunt habere es- sentiam unigeneam, vera est maior illa ; sed ubi non possunt esse unigenea, sed priorilas naturae in causa de necessitate requirit prioritatem durationis eius respectu effectus, ibi maior est falsa: sic est in proposito.
46. — Explicantur argumenta in oppositum. — a) Ad pri- mum in oppositum [n. 38 a] dico quod vel illa non est defi- nitio creaturae, sed descriptio quaedam concessa ab Arrio, contra quem arguit August., quia dicit Filium Dei aliquando non fuisse, et tunc sufflcit Augustino accipere istam definitio- nem vel descriptionem contra eum ut concessam, et ex nega- tione huius descriptionis a Filio Dei concessae ab eo conclu- dere contra eum quod non sit creatura: vel si est definitio creaturae proprie loquendo de creatura in quantum crea- tura, non tamen propter hoc est definitio cuiuslibet alterius a Deo9 puta Angeli vel hominis, quia diceretur quod huic quod est esse creaturam accidit haec definitio: * sicut si aliqua poneretur definitio incipieniis, tunc arguendo sic: omne inci- piens est creatum: sed de facto omne aliud a Deo est inci- piens * (b)\ ergo omne aliud a Deo est creatura; non sequitur, sed est fallacia accidentis propter extraneitatem meclii respectu tertii in quantum comparatur ad primum ; non enim quicquid repugnat accidenti repugnat subiecto cui accidit tale accidens.
b) Ad aliud [n. 38 b~\ de infiniio in muitiiudine et ma- gnitudine responsum est prius in responsione de infinitate actuali animarum [n. 44 e].
(a) Wadd. nulla.
(b) Wadd. Sed si illa poneretur definitio incipientis et de facto ita esset omne aliud a Deo, tunc arguendo sic: omne aliud a Deo est incipiens; ergo....
QUAESTIONES IV ET V. 0)
47. — Proponitur questio IV (2):
Utrum creatio Angeli sit idem Angelo?
48. (i) — Argumenta principalia (3). — Et arguitur primo quocl non: — a) Quia secundum Avicen. V. Metaph., equinitas est tantum equinilas, nec una nec plures; igitur pari ra- tione Angelus tantum est Angelus, et non est idem sibi realiter aliquis respectus.
b) Praeterea, creatio Angeli non est nisi in primo instanti naturae, quando Angelus accipit esse: sed Angelus manet post primum instans: et nihil manet sine eo quod est idem sibi realiter; igitur, etc.
c) Item, si ita esset, Deus non posset Angelum annihila- tura eumdem numero reparare: consequens est falsum ; igitur et antecedens. — Probatio consequentiae : quia non potest eamdem creationem reparare, ut videtur, quia nec eumdem motum numero, secundum aliquos, quia interrwptio prohiberet illum esse eumdem numero.
d) Praeterea, ignis genitus est causaliter ab alio igne ge- nerante, et per consequens habet naturam ab ipso: et tamen creatio non est in igne genito causaliter ab igne generante; igitur, etc. — Minor probatur, quia tunc ignis genitus haberet ab igne generante quod esset creatura, quia a quocumque agente est creatio in igne, ab illo ignis creatur: consequens videtur esse falsum, quia ipsum esse creaturam tantum clicit respectum ad Creatorem.
(1) Quas Waddingus sub una quaest. IV complectitur.
(2) Solvitur ad n. 70.
(3) Solvuntur ad n. 71.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 53
(2) e) Item, mutatio differt a termino ad quem: creatio est mutatio; igitur, etc. — Probatur maior: tum quia mutatio praecedit terminum : tum quia mutatio est in genere passionis, quia et motus, secundum Commen. V. Physic. : terminus au- tem intrinsecus est eiusdem generis cum terminato, sicut pun- ctus circuli *-cum circulo *: forma autem ad quam est mu- tatio vel motus non est de genere passionis, ex V. Physic. — Probatio minoris: tum quia nova relatio non advenit alicui sine mutatione alterius extremi: per creationem est nova re- latio creaturae ad Deum, quia aliquid novum dicitur de Crea- tore, et non nisi propter novam relationem in eo ad quod di- citur; confirmatur per August. V. De Trinit. c. ult. : Ea quae swit relativa ad Deum cum mutaiione eius de quo dicuntur existunt (1): tum quia in omni genere est aliquid unum quod est mensura omnium aliorum quae sunt in illo genere, ex X. Metaph. : primum autem in genere mutaiionum non videtur posse poni generatio, quia non est ratio mutabilitatis in omni- bus mutabilibus, quia non omnia mutabilia sunt genita : simi- liter non est maxima oppositio inter terminos generationis, qui sunt privatio et forma; sed maior oppositio est inter terminos creationis, qui sunt contradictorii, ut ens et nihil; igitur creatio est prima mutaiio.
49. — Oppositum: Quia si est alia, aut ergo Creator: quod non convenit, quia creatio est nova; aut medium inter Creato- rem et creaturam: quod non convenit, quia non est medium; aut posterius re creata: quod non convenit, quia est quasi via ad esse creaturae ; igitur * est idem *, etc.
50. ( 3 ) — Proponitur quaestio V (2). — Et quia haec quaestio dependet a quadam alia, scilicet de identiiate relationis ad suum fundamentum, et * hoc * specialiter loquendo de rela- tione quae est creaturae ad Deum, ideo quaero quinto:
Uirum relatio creaturae ad Deum sit eadem funda- mento ?
(1) D. August. verba: Quomodo igitur obtinebimus nihil secwidum acci- dens dici Deum, nisi quia ipsius naturae niliil accidit quo mutetur, ut ea sint accidentia relativa quae cum aliqua mutatione rerum de quibus dicuntur accidunt?
(2) Solvitur ad n. 64.
54 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
51. — Argumenta principalia (1). — Quod non: — a) Si omnia alia a Deo habent relationem ad ipsum, igitur omnia alia essent acl aliquid, non tantum accidentaliter, sed etiam per identitatem: consequens videtur impossibile; quia illud infert Philosophus IV. Melaph. ex dictis dicentium omnia ap- parentia esse vera.
b) Praeterea, praedicamenta sunt primo diversa, ex V. et X Metaph., et simpliciter diversa entia, quia ens secun- dum se dividitur in illa (a); ergo nihil unius praedicamenti est idem ens alicui alterius praedicamenti; ergo nulla relatio est eadem alicui absoluto.
52. — Oppositum: Non minus dependet quodlibet creatum ad Deum quam quodcumque causatum ad aliud * causans * (b), quia dependentia ad Primum videtur esse essentialissima: sed totum habet relationem ad partes eamdem sibi, quia non potest esse totum, et non esse ex partibus; ergo pari ratione ad Gausam primam, licet extrinsecam, habebit dependentiam eamdem sibi; licet enim causa extrinseca non componat rem, sicut facit causa intrinseca, perfectius tamen causat rem quam causa intrinseca; componere enim * rem * includit imperfectio- nem, scilicet potentialitatem.
53. ( * ) — Exponitur sententia tenens relationem esse eam- dem fundamento (2). — Hic dicitur quod omnis relatio est ea- dem fundamento. — Pro ista opinione arguitur multipliciter: — a) Primo quia relatio transfertur ad Deum secundum pro- priam rationem relationis; et ideo in Divinis dicuntur ma- nere duo praedicamenta proprie, scilicet subsiantia et relatio: sed si de ratione relationis esset quod esset alia res a fun- damento, igitur in Deo est res et res, et ita compositio : quod est contra simplicitatem divinam. — Et ex hoc medio arguitur generaliter, scilicet ex simplicitate divina; non enim est com- positius album simile quam album tantum, et per consequens relatio similitudinis non addit aliam rem a fundamento; * ergo nec est alia res *.
b) Secundo hoc idem arguitur per viam mutationis: quia si esset alia res a fundamento, igitur cuicumque fun-
(a) Ed Ven. addit: hoc mediate. (b) Wadd. causatum.
(1) Solvuntur ad n. 68.
(2) Cuius argumenta solvuntur ad n. 59.
LIB. II. DIST. I. QTIAEST. IV. ET V. 55
damento ipsa adveniret de novo, ipsum rnutaretur realiter: hoc videntur negare multae auctoritates Philos. V. Physic, ubi negat in ad aliquid esse motum vel mutationem: * secundum etiam Boetium, /. De Trinit. c. 11, qui dicit: Non igitur dici polest per praedicationem relativam quicquam rei de qua dicitur secundum se addere vel minuere vel rnutare, quae tota non in eo quod est esse consistit, sed in eo quod est in comparatione aliquo modo se habere. Gommentator enim Boetii dicit super istud, quod praedicata negativa et relativa nullam compositionem faciunt. Anselmus etiam, Monolog. 3 dicit: Constat namque quod homini post annum istum na- scituro, nec maior, nec minor, aequalis sui (?), nec dissimitis; omnes autem has relationes namque cum natus fuerit sine omni mei mutatione habere potero et amittere, secundum quod crescet, vel per qualitates diversas mutabitur (a) *.
c) Tertio arguitur ex hoc: si relatio esset alia res a fun- damento, ergo similitudo haberet suum proprium inesse aliud ab inesse albedinis: quod videtur inconveniens prima facie, quia tunc relatio fundata super substantiam, si qua esset, esset accidentalis propter suam propriam accidentatitatem : quod videtur esse contra Simplicium, Super Praedicamenta, ubi dicit quod Philosophus prius tractat de quantitate et qua- litate quam de retatione, quia relatio fundatur in istis imme- diate, * et non fundatur in substantia immediate *, et hoc lo- quendo de relatione accidentali; igitur relatio fundata super substantiam non habet ex se propriam accidentalitaiem. — Probatur etiam idem illatum prius esse inconveniens, quia tunc genus reiationis non esset simplex, sed quasi compositum ex in.ei ad: quod videtur inconveniens, quia primus conceptus cuiuslibet generis primi debet esse simplex omnino, ut videtur; ergo, etc.
d) Quarto, si esset ita quod esset alia res a fundamento, esset tunc processus in infinitum in relationibus; nam si ista relatio sit alia res a fundamento, pari ratione et illa alietas, quae est quaedam relatio, est alia res a fundamento (b) : et sic erit processus in infinitum in relationibus: et hoc est inconveniens.
(a) Wadd. et antiquiores editiones habent tantum : « Boetii, ZZX De Trinit. Anselmi etiam Monol. 3., quaere eum ibi » .
(b) Ed. Ven. addit: et ita(?) alietas alia a suo fundamento.
56 LIB II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
e) Quinto, relatio non habet distinctionem in species suas nisi penes fundamenta; non enim differt dominium a pater- nitate penes hoc quod est esse ad, sed penes fundamenium; nec relationes illae disquiparantiae distinguuntur vel sunt eaedem cum relationibus aequiparantiae, nisi propter unita- tem et difformitatem in fundamentis: sed si relatio esset alia res a fundamento, haberet ex se formaliter distinctionem in suas species; igitur, etc.
54. (5) — Praefata sententia impugnatur ratione. — Con- tra istam opinionem arguo sic: — a) Primo, nihil est idem realiter A sine quo A potest esse realiter, sine contradictione : sed multae sunt relationes sine quibus fundamenta possunt esse, sine contradictione; ergo multae sunt relationes quae non sunt realiter eaedem cum fundamento.
Probatio maioris: quia quod idem ens realiter sit rea- liter et non sit realiter videtur esse oppositum primi principii, ex quo * primo * principio videtur statim concludi diversitas entium; quia si de aliquibus cluobus dicantur contradictoria, eodem modo quo dicuntur de eis videntur esse non idem, et ita si confradictoria, esse et non esse, dicantur de eis, vi- dentur esse non idem in esse, sive non idem ens. — Confir- matur istud, quia si illa maior negetur, non videtur re- linqui unde possit distinctio entium probari; diceretur enim a protervo non tantum quod in uno supposito plures naturae, ut substantia et accidentia, sunt eadem, sed quod Socrates et Plato, vel Socrates et lapis vel album, non differunt realiter. — Et si arguatur contra eum quod Socrates potest esse Socrates, non existente lapide, et per hoc concludatur distinctio unius ab alio, vel Socrates potest esse Socrates, et non esse albus, et per hoc concludatur distinctio subiecti et accideniis, negabitur consequentia, quia protervus negabit tibi propositionem cui inniteris et cui innituntur istae conse- quentiae, quam propositionem etiam tu negas. — Hanc etiam propositionem, illa sunt distincta realiier quorum unum po- test manere sine altero, negaret protervus. Negala vero ista, perit tota doctrina Philosophi VII. Topicor., qua docet quocl propositio vel problema faciliter destruitur per contradictio- nem inventam, sed * difticiliter construitur *: si autem negetur propositio ista, non videtur posse destrui, quia si non destrui-
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 57
tur per contradictionem, nec per aliquam aliam oppositionem, aut saltem non facititer; et facillime videtur posse sustineri, quia nullus locus secundum eum vel ab eo assignatus videtur efficax ad destruendum aliquid, si iste locus destruatur.
( 6 ) [n ista etiam via Philosophi fundatur illa via de motu sive mutatione, ad probandum distinctionem, qua utitur Phi- losophus ad probandum materiam esse aliam rem a forma, quia manet eadem sub oppositis formis. — Qua etiam utitur Philosophus IV. Physic. ad probandum locum esse aliud a locato, quia idem locus manet cum diversis locatis.
Minor etiam apparet in omnibus relationibus quarum fundamenta possunt esse sine terminis, sicut est in omnibus relationibus aequiparantiae, sicut sunt simile, aequale et huiusmodi; si enim hoc album sit, et aliud album non sit, hoc album est sine similitudine; et si aliud album fiat, in hoc albo est similitudo; potest igitur esse * sine isto et cum isto * (a). — Similiter est in multis relationibus disquiparantiae ; si enim iste sit homo, et nnllus alius subsit potestati suae, est sine do- minatione et potest esse dominus servorum accessione, sicut dicit Boetius; et ita est de multis aliis, de quibus omnibus non oportet exempla adducere.
(7) Confirmatur etiam ista ratio quantum ad se totam, quia istae confirmationes taciae valent pro maiori et minori; si enim relatio nihil aliud sit realiter a fundamento, quod tamen manet sine ea, videtur negari Incamatio et separatio acc - dentium a subiecto in Eucharistia; videtur etiam negari omnis compositio in entibus, et omnis causalitas causarum secun- darum.
Probatio primi inconvenientis: si idem realiter naturae humanae sit unio eius ad Verbum, igitur si Verbum nun- quam assumpsisset naturam illam, et fecisset illam absolutam eamdem, ipsa aeque realiter fuisset unita Verbo sicut modo est unita Verbo, quia tota realitas fuisset tunc(6) quae moclo; si etiam deponeret illam naturam, manente tamen ipsa eaclem in se, maneret illa natura realiter unita Verbo, et ita realiter sicut nunc est unita, quia salvaretur tota realitas naturae tunc sicut modo.
(a) Wadd. sine ista et eum ista.
(b) Ed. Ven. addit: assumpta.
58 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
Secundum etiam de Eucharistia probatur: quia si ma- net eadem quantitas quae prius erat panis, et nihil aliud est inhaerentia eius panis quam realiier ipsamet quantitas, igitur illa unitur realiter pani, vel eum informat nunc sicut prius.
Teriium probatur: quia si A et B componant AB, et istarum partium unio ad invicem nihil aliud sit realiter nisi ista absoluta, A et B, ergo separatis realiter A et B, manet tota realitas illa quae est ipsorum A et B unitorum, et tunc A et B separata manent realiter unita, et ita manet compo- situm, separatis partibus componentibus, et ita compositum non erit compositum, quia quod manet compositum, separatis partibus componentibus, non est compositum ex eis; nihil enim esset tunc nisi unum aggregatione, sicut Philosophus videtur deducere * VIII. * Metaph. (1).
Probatur etiam quartum: quia quidquid causatur a di- versis causis secundis praeexigit in eis debitam proportionem et approximationem, ad hoc quod causetur ab eis: sed si ista approximatio et proportio nihil sint nisi ipsamet absoluta, igitur ista sunt realiter ita causativa huius effectus quando non sunt approximata, et ita ipsa approximata nihil possunt causare realiter, quod non possunt causare etiam non appro- ximata; nulla enim realitate alia posita, non potest aliqua res causari, quae prius non potuit causari. Et ita potuit fuisse ar- gutum in tertio inconvenienti de (a) partibus co?nponentibus ; quia si A et B separata non componant AB, igitur nec ipsa unita, quia eadem res sicut absque omni realitate alia non potest aliquid causare modo quod prius non potuit, ita nec eaedem res absque omni realitate possunt aliquid componere, quocl prius non potuerunt componere; igitur, etc. (R) b) Praeterea secundo arguo sic contra praedictam opi- nionem: nihil finitum continet secundum perfectam continen- tiain formalem * vel * virtualem opposita formaliter ; quia quantumcumque concedatur in Deo perfectissima continentia omnium perfectionum secundum identitatem quae sunt in eo, non tamen potest continere opposita formaliter absoluta in se, licet in se possit habere talia opposita virtuatiter , et re- tativa formaliier ; sed ex hoc concluditur infi.nitas fundamenti:
(a) Ed. Ven. membro ex. (1) Text. 6-VII. text. 60.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 59
sed aequalitas et inaequalitas sunt opposila formaliter, et similitudo et dissimilitudo similiter, saltem ad idem correlati- vum: ista autem possunt perfecte fundari in eodem funda- mento successive; igitur idem fundamentum neutrum istorum continet * formaliter * (a) et secundum perfectam identita- tem, quia qua ratione non ambo, eadem ratione nec alterum.
c) Praeterea tertio arguitur: idem non continet plura eiusdem rationis secundum perfectam identitatem eadem sibi: sed plures relationes eiusdem rationis sunt in eodem funda- mento, sicut plures similitudines fundantur in eadem albedine ; * ergo, etc. * — Maior apparet inductive in omnibus quae con- tinent plura per identitatem, quia unum continens continet unum tantum eiusdem rationis.
d) Item quarto sic: continens aliquid per identitatem si est perfectius, concludit etiam contentum in eo esse perfectius per identitatem: sicut anima perfectior habet perfectiorem iniel- lectum, et secundum ponentes eamdem esse formam intellecti- vam et sensitivam corporeitatis et substantiae, intellectiva per^ fectiorem sensitivam includit quam sit sensitiva in brutis:non autem semper fundamentum perfectius continet in se perfe- ctiorem relationem, quia non omne albius est similius, ut ma- nifestum est ad sensum; igitur, etc.
( 9 ) e) Praeterea quinto, contenta in aliquibus per identita- tem non minus differunt in continentibus magis distinctis : sed relationes fundatae in cluobus generibus minus differunt quam duae relationes fundatae in re eiusdem generis, immo in ea- dem specie specialissima; quia aequalitas, quae fundatur su- per quantitatem et similitudo fundata super qualitatem mi- nus differunt, quia unius modi, quam simititudo et relatio potentiae activae, quae possunt fundari super eumdem calo- rem, quia alterius modi : igitur, etc.
f) Sexto, relatio rationis est alia res rationis a suo fun- damento; ergo relatio realis erit alia res realis a suo funda- mento. — Consequentia probatur : quia sicut relatio rationis est modus obiecti in primo actu intellectus, et tamen non est in se nihil in genere intelligibilium, sed est in se aliquid vere- intelligibile, licet non ita primum vel aeque primum sicut il-
(a) Wadd. virtualiter.
60 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
lud cuius est modus, et ita nou intelligitur nisi in actu re- flexo, et ideo non ita perfecte sicut illud cuius est modus, ita etiam relatio realis, licet sit modus sui fundamenti, et non aeque primo cum eo, nec aeque perfectum cum eo, tamen in se est res aiiqua, quia quod in se nihil est nullius est modus realis; non enim est aliquod nomen generalius quam ens vel res, secundum Avicen. I. Metaph. c. 5, et ideo cui non convenit esse ens vel res, ei non convenit aliquod esse reale.
55. (10) __ Impugnatur etiam auctoritate. — Praeterea, pro- batur conclusio ista, ad quam adductae sunt raliones, per auctoritates. — a) Et primo per August. V. De Trin. cap. 4: In rebus creatis atque mutabilibus quod non secundum sub- siantiam dicitur, restat ut secundum accidens dicatur ; ubi expresse vult quod relatio sit accidens in creatura; et licet sit dubium si hoc habeat intelligi de relatione quae est crea- turae ad Deum, tamen verum est de illa relatione quae amitti potest manente fundamento, et secundum veritatem, et secun- dum suam intentionem.
b) Item, per Ambros. 1. De Trin. c. 5: Si prius erat Deus, et postea Pater, generationis accessione mutatus est : avertat Deus hanc dementiam a fidelium mentibus; ergo per solam accessionem relationis realis fieret mutatio in per- sona divina, secundum ipsum: quod non esset nisi esset illa relatio aliqua res alia a fundamento, quia fundamentum prae- existit.
c) Item, Hilar. XII. De Trin. * c. 8 * dicit: Nasci quod erat iam non tantum nasci est, sed seipsum demonstrare nascendo ; et loquitur de nativitate Filii Dei; igitur relationem novam dicit nasci.
d) Item, Philosophus in Praedicamentis: Ad aliquid sunt quaecumque hoc ipsum quod sunt ad aliud sunt; et per hanc rationem excluduntur substantiae, quae licet sint alio- rum, non tamen sunt ad aliquid; igitur accipitur hoc ipsum quod sunt non pro esse in intellectu, sed pro esse in re, sci- licet quod relationes in re hoc ipsum quod sunt aliorum sunt: fundamentum autem non est ad aliud hoc ipsum quod est; igitur est aliud esse huius, et aliud esse illius; ergo, etc.
e) Item Simplicius, ibidem, Super Praedicamenta, ex in- tentione declarat relaiionem ad aliud esse.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 61
f) Item, Philosophus XII. Meiaph. c. 2, * et Commentatory com. 19*, vult quocl sicut principiata sunt alia, ita et princi- pia; et exemplificat specialiter de distinctione retationis ad alia, et principiorum relationis ad principia aliorum.
g) Item, Avicen. ///. Metaph. c. de Retaiione, videtur velle ex intentione quod relatio habeat certitudinem propriam, et in principio capitis vult quod secundum suam certitudinem habeat proprium inesse, propriam accidentalitatem.
56. (ii) — Impugatur sententia tenens relationem esse tan- tum ens rationis. — Et quia posset proterviri de relationibus, concedendo eas non esse easdem realiter fundamento, non tamen esse alias realitates, negando eas esse aliquas res, di- cendo relationem tantum esse in actu intellectus comparantis, contra hoc arguitur: primo quia hoc destruit unitatem uni- versi: secundo quia destruit omnem compositionem in uni- verso, substantialem et accidentalem : tertio quia destruit omnem causalitatem causarum secundarum: quarto quia rea- litatem scientiarum malhematicarum destruit.
a) Primum probatur faciliter, quod scilicet destruat uni- tatem universi: quia secundum Philosophum, XII. Metaph., unitas universi est in ordine partium ad se invicem et ad Pri- mum: sicut unitas exercitus est in ordine partium exercitus inter se et ad ducem. Et ex hoc contra negantes relationem esse rem extra actum intellectus potest dici verbum Philo- sophi XII. Metaph., quod tales qui sic dicunt inconnexam fa- ciunt universi substantiam.
b) Secundum probatur: quia nihil est compositum sine unione partium componentium, ita quocl, partibus separatis, non manet compositum: nihil autem reate dependet ab eo quod est tantum ratio, et praecipue quocl est tantum ratio causata per actum intellectus nostri, et saltem reale tale quod non est ar- tificiale; igitur nullum totum compositum erit reale naturale, si necessario ad suum esse requirat relationem, quae relatio nihil est nisi ens rationis.
('2) c) Tertium probatur: quia causatio effectus reatis non requirit ens rationis in causa, et non possunt causae secundae causare nisi proportionatae et approximatae [I. n. 555]; igitur si ista approximatio est tantum ens rationis, non poterunt * se- cundae causae * sub ista approximatione causare aliquid reale,.
62 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
quod sine ista approximatione non possunt causare: et si ista approximatio quae est relatlo nulla res est, per te, igitur cau- sae secundae nihil confert ad posse causare.
d) Quartum probatur: quia omnes conclusiones mathema- tlcae demonstrant relationes de substantiis. Quod apparet primo ex auctoritate Philos. XIII. Metaph. c. 1 in fine: Boni autem maxima species et ordo et commensuratio et deiermina- ium, quae maxime ostendunt mathematicae scientiae ; quia illa ars est in proportione et mensuris aliquorum ad invi- cem. — Secundo, patet hoc per experienliam discurrendo per conclusiones mathematicas, in quibus omnibus communiter prae- dicatum est aliqua passio relativa: sicut patet incipiendo a prima conclusione Geometriae, ubi ostenditur aequalitas late- rum de triangulo, vel de linea recta hoc praedicatum posse esse basim vel latus trianguli aequilateri; et ita in omnibus aliis, pula quod triangulus habet tres angulos aequales cluo- bus rectis, passio demonstrata de tribus angulis trianguli est ista, scilicet aequalitas duobus rectis; et ita est in aliis.
57. (13) — t Solvuntur instantiae. — a) Quod si ' adhuc pro- terviatur, quod licet relationes non sint formaliter entia ra- tionis, sed aliquid extra intellectum, et non idem fundamento, non tamen sunt alia res a fundamento, sed tantum sunt modi proprii rei, ista instantia videtur tantum contendere de nomine modi et rei. Licet enim modus * rei * non sit ita res sicut illa cuius est modus, non tamen nutla res est, sicut nec nul- lum ens, quia tunc nihil esset. Dicit enim B. August. 7. De Doct. christ. c. 1, quod signum secundum quod tantum est signum est res aliqua et modus signati; et hoc probat, quia omnino quod nulla res est nihil est. Et ita relatio cadit sub divisione enlis secundum se, secundum Philosophum, V. Me- tapli.; nec omnia in quae dividilur ens secundum se sunt ae- que perfecta entia; immo qualitas (a) respectu substantiae potest dici modus, et tamen in se est vera res. Ita reiatio \\- cet sit modus, adhuc tamen est imperfectior modus qualitate (a), si sit extra intellectum, et non mocius intrinsecus fundamenti, sicut est infmitas in Deo et omnium essentialium quae sunt in eo, sicut dictum est dist. 8. I. Jib. [nn. 348 b, 676 et 1042 a~\,
'{a) Ed. Ven. quantitas.... quantitate.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 63
sequitur quod talis modus alius a re ex natura rei sit res alia a fundamento, accipiendo rem generalissime, ut dividitur in decem genera.
(14) b) Et si dicas quod genus relationis est res, non propter modum illum qui est habitudo ad atiud, sed propter rem cui convenit esse ad aliud, hoc non est verum; quia omne ens ad se consideratum sub ratione absoluta potest pertinere es- sentialiter ad aliquod genus absoluium, si est per se unum; nullus enim modus concipiendi cum quo stare potest unitas per se conceptus, qui conceptus sit absolutus, tollit quin illud conceptum pertineat ad genus absolutum, quia illud sic con- ceptum includit aliquid absolutum dictum de se in quid, et aliquid in quale, per quod distinguitur ab aliis conceptibus absolutis, ut genus et differentia extra intellectum : omnis talis est respectus sive habitudo sive retatio, sive qualitercum- que nominetur, quia ista sunt synonima, ei ille respectus po- test per se concipi ut per se unum habens aliquod praedica- tum quidditativum dictum de eo in quid, et est aliquid extra animam, ut probatum est [n. 56], distinctum ab illo in quo fundatur, ut probatur in 1. artic. [n. 54]; ergo potest habere quilibet istorum respectuum genus proprium, ut respectus sunt, non includendo essentialiter fundamenta, et ita realitas eorum quae sunt in isto genere non est praecise talis propter fun- damentum, formaliter loquendo, quia fundamentum * formali- ter* est extra per se rationem istorum ut habent completam rationem entis in genere reati.
58. — Corollarium. — Sic igitur, cleclarata reaiitate rela- tionis in secundo ariic. [n. 56] et etiam eius distinciione reali a fundamento in primo artic. [n. 54], et hoc quantum ad illas relationes de quibus concludunt rationes ibi adductae, videtur sufflcienter improbata prima opinio [n. 53], secundum quemcumque intellectum ponatur intelligi.
59. ('5) — Solvuntur argumenta supra adducta pro indistin- ctione relationis. — a) Ad primum alterius opinionis [n. 53 a] dico quod nihil alicuius generis dicitur de Deo, sicut dictum est dist. 8. I. [q. 3.]; et sicut absoluta, ita reiationes quae formaliter dicuntur de Deo non sunt alicuius generis, sed transcendentia * omnia genera *, et * sunt * passiones entis in communi; quia quicquid convenit enti in quantum est in-
64 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
differens ad finitum et infinitum convenit ei prius quani di- vidatur in genera, et ita est iranscendens. — Ad illud, quod non est compositius album simile quam album tantum, quam- vis illud posset faciliter exponi, faciendo vim in vocabulo, di- cendo compositio est simul positio, tamen non curando de vo- cabulo, dicendum est consequenter quod album simile est com- positius quam album tantum, quia habet in se acturn et poten- tiafn, distincta realiter. — Hoc etiam debet concedere ille pro cuius opinione flt istud argumentum; concedit enim ipse nusquam esse clifferentiam intentionis sine compositione, et quod re- latio differt a fundamento in creaturis differentia intentionis: concedit etiam in Divinis personam esse quasi compositam, et essentiam esse quasi potentiam, et relationem quasi actum: sed ubi ista sunt quasi actus et quasi potentia, ibi est quasi compositio; igitur ubi est actus et potentia, ibi est vere com- positio; non tamen est compositio ex duabus entitatibus abso- lutis, quia altera entitas non est absoluta entitas(l).
bj Ad secundum de mutatione [n. 53 b] respondet Simpli- cius, Super Praedicam., quod sicut relatio non est forma ad se, sed acl alterum, ita ille cui advenit non mutatur ad se, sed ad aliud. — Et si tunc mutari dicatur solum illud quod aliter se habet ad se nunc quam prius, tunc non est mutatio in ad aliquid. Si vero mutari sit commune ad aliter se habere ad se et ad alterum, tunc mutatio est in ad aliquid, sicut vult Simplicius; quia secundum relationem se habet aliquid aliter ad alterum. — Philosophus tamen, quia ponit quod non est possibile aliquid aliter se habere ad alterurn, nisi ali- ter se habeat ad se, ideo dicit quod in ad aliquid non est rnotus. Unde solum ostendit in quibus praedicamentis est per se primo motus, et in quibus non. Item Philosophus ibi ostendit quocl in substantia non est motus: et tamen ibi est mutatio ; ergo ex intentione Philosophi non potest habere nisi quocl in ad aliquid non sit motus; cum quo tamen stat quod ibi sit mutatio. — Et confirmatur ista responsio per auctorita- tem Ambrosii supra [n. 55 b] adductam, qui relationem con- cedit esse aliam rem a fundamento, et esse mutaiionem ad illam.
(1) Cf. Lib. I. d 5. q. 2. n. 551.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 65
('6) c) Ad tertium de inesse [n. 53 c] concedo quod relatio habet proprium suum inesse, sicut dicit Avicen. III. Metaph., et ta- men non sequitur compositio istius generis ex aliquibus es- sentialiter inclusis; quia etiam quantitas habet suum inesse, quod non est de ratione sui generis formaliter, et tamen non est composita compositione respiciente naturam generis. Hoc autem ideo est quia passio inest rei cuius est, et non est de per se intellectu illius : quod tamen magis videtur esse verum de pas- sione quam de relatione. — Cum ergo arguitur quod relatio fundata super substantiam haberet propriam accidentalitatem , quia proprium inesse, respondeo : si aliqua sit talis relatio, et de ipsa concludant rationes supradictae in primo articulo, concedo conclusionem : utraque pars antecedentis videtur esse vera cle identitate specifica individui ad aliud indivicluum in specie, sive de similitudine essentiali secundum formam spe- cificam.
d) Ad quartum de processu in infinitum [n. 53 d] dico quod non sequitur; quia relatio seipsa refertur ad fundamentum, non enim potest esse absque fundamento, nec absque se, sine con- traclictione; ipsa enim existente et fundamento simul, ambo sunt extrema illius relationis, * scilicet alietatis *, quae est eius ad fundamentum; ergo ipsa non est, absque contradictione, sine relatione eius ad fundamentum, et ita, sine contradictione, non potest esse sine fundamento, et ita relatio illa qua ad funda- mentum refertur erit eadem sibi. Et hoc magis patebit in pro- xima solutione sequentis quaest. [n. 65].
e) Ad quintum de distinctione [n. 53 e] dico quod relatio habet suam distinctionem in suas species, sicut aliud genus habet distinctionem in species suas; et tamen illa non innotescit nisi per fundamenta, propter modicam entitatem suam, quam habet in fundamentis suis; ita etiam et in aliis accidentibus quae habent maiorem entitatem et realitatem; * et * quod aliquando distinctio sit per extrinseca, * et cognoscitur ex distinctione extrinseca; in eis est tamen formalis intrinseca * (a); sed non innotescit nisi per extrinsecam.
(a) Ita edd. Ven. 1478, 1481, 1490 et 1497; sed apud Mauritium (1505) et Wadd. :.... sit per extrinseca, et per illam cognoscitur distinctio intrin- seca, quae est in eis, est tamen....
Tom. II. 5
66 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
60. (17) — Exponitur sententia tenens relationes creaturae ad Deum esse easdem fundamento. — Hoc ergo viso cle relationibus in communi, videnclum est de relationibus in speciali creatu- rae ad Deum. — Et est una opinio quae dicit illam relatio- nem esse eamdem fundamento ; et hoc ita quod fundamen- tum nihil est nisi quaedam relatio ad Deum, quia licet crea- tura in se sit ens, in respectu tamen ad Deum dicitur non ens, secundum Anselm.; sic etiam licet in se sit ens absolu- tum, tamen respectu Dei non est nisi quidam respectus. — Cum ista videtur concordare illud quod dicitur quod relatio sit ratitudo sui fundamenti, quod improbatum est dist. 3. I. quaest. de Vestigio [n. 436 seqq.].
61. — Impugnatur. — a) Contra istam opinionem est August. VII. De Trinit. cap. 2: Omne quod relative dicitur est aliquid, excepto relativo. Et in principio 3: Quod nihil est ad se non est quod ad alterum dicatur. Fundamentum ergo relationis est aliqua entitas formaliter, non includens illam relationem formaliter; quia si formaliter includeret eam, non esset formaliter relatio ad aliud, sed ad se, quia funda- mentum suum est formaliter ad se, cum quo ponitur forma- liter idem. — Nec posset esse fundamentum primum relatio- nis; *adhuc*(a) enim esset quaerere de illa relatione prima in qua poneretur. — Non est ergo praecise aliqua relatio fun- damentum alicuius relationis. — Quod etiam apparet in re- lationibus divinis, ubi est maxima identitas in funclamento, et tarnen fundamentum non est formaliter relatio, quia tunc non esset perfectio formaliter infinita.
(i8) b) Praeterea, deflnitio inclicat totam quidditatem rei, si est perfecta: sed definitio lapidis non includit essentialiter vel formaliter respectum ad aliud; quia tunc non esset definitio lapiclis ut est in genere absoluto ; et ita non esset clefinitio lapidis ut est in genere substantiae vel ut species substantiae; ergo in essentia lapiclis non includitur formaliter aliquis re- spectus.
c) Tertio sic: secundum istam opinionem creaturae non magis distinguuntur a Deo quam relationes in Divinis inter se; quia omnes relationes oppositae sunt aeque distinctae, et spe-
(a) Wadd. ad hoc.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 67
cialiter quae pertinent ad eumdem modum relativorum; rela- tiones autem divinae quae sunt relationes originis pertinent ad secundum mndum relativorum, ad quem etiam videntur pertinere illae relationes quae sunt in Deo ratione causae effl- cientis ad creaturam; igitur si creatura tantum sit retaiio, et relatio opposita in Deo, sicut filiatio, est relatio subsistens opposita relationi Patris, aequalis erit distinctio hinc et inde. — Et confirmatur ratio, quia tunc suppositum creatum non esset nisi relatio quaedam subsistens, et sic difficilius esset concipere modum existendi personae creatae quam increatae. Et si dicas quod creaturae differunt in natura absoluta in se, non sic divinae personae, hoc videtur desiruere posi- tum, quia tunc creatura habebit essentiam absotutam, quae non tantum erit relatio. — Videtur etiam sequi ulterius quod minus differat creatura a Deo quam una persona divina ab alia persona divina, quia in personis divinis est relatio realis et muiua; sed inter creaturam et Deum non est mutua re- latio realis; ergo, etc.
d) (19) Quarto ad principale arguitur sic: quae distin- guuntur formaliter non sunt idem formaliter et praecise; quia distinguerentur formaliter, et non distinguerenturformaliter,quia nihil essent nisi illud * indistinctum * (a) formaliter: sed relatio creaturae ad Deum non distinguitur formaliter nec specie in diversis creaturis; igitur vel creaturae non differunt specie, vel creatura non erit praecise illa relatio. — Probatio mi- noris: illis relationibus omnibus in creaturis correspondet idem extremum ex parte Dei : relationibus autem alterius rationis non correspondet terminus eiusdem rationis.
e) Quinto sic: in creatura est iriplex relatio ad Deum; igitur qua ratione ipsa nihil erit nisi una relatio, pari ratione nihil erit nisi alia relatio; igitur non potest praecise esse ali- qua una istarum. Nec potest esse omnes istae; quia omnes istae differunt formaliter inter se, et tunc quaelibet una essen- tia haberet distinctionem formalem a seipsa. — Vel sic: una natura formaliter et speciflce non est plura specifice : sed quae- libet natura habet tres relationes respectu Dei specie differen- tes; quod patet, quia e converso in Deo ad creaturam sunt tres relationes secundum rationem; igitur, etc.
(a) Wadd., contra editiones 1478, 1481, 1490, 1497 et 1505, distinctum.
68 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
62. (20). — Exponitur sententia tenens relationem Angeli ad Deum differre realiter ab essentia Angeli(l). — Aliter ponitur quod ista relatio Angeli ad Deum differt realiter ab essentia Angeli. — Quod confirmatur per August. V. De Trinit. cap. 5, ubi dicit quod in creaturis quicquid non secundum sub- stantiam dicitur, restat ut secundum accidens dicatur; et * arguit * quod in creaturis relatio sit accidens. Quod etiam expresse vult in eodem lib. V. cap. 16. dicens: llla sunt acci- dentia relativa quae cum aliqua mutatione rerum de qui- bus dicuntur accidunt. Et vult ex hoc relationem creaturae ad Deum esse accidens; non autem eam qua relative dicitur Deus ad creaturam; et hoc expressius ibidem in fine: Quod ergo temporaliter Deus dici incipit Deus, ut quod antea non dicebatur, manifesium est relative dici; non tamen secundum accidens Dei, quod ei aliquid acciderit, sed plane secundum accidens eius ad quod dici aliquid Deus incipit relative.
63. — Impugnatur. — Contra istud: — a) Substantia est. prior accidente tripliciter, secundum Philosophum., VII. Metaph., scilicet cognitione, definitione et tempore. — Et hoc quod est esse prius tempore intelligitur sic: quod nulla est contra- dictio ex parte substantiae quin prior posset esse duratione omni accidente. — Ergo non est contradictio quod lapis esset prior duratione omni dependentia ad Deum ; et per consequens non est contradictio lapidem non dependere ad Deum: quod videtur absurdum.
b) Praeterea, August. aut accipit ibi accidens communiter pro quolibet mutabili, et turic substantia quaelibet creata erit accidens, quia est mutabilis : aut accipit ibi accidens pro mu- tabili, id est amissibili, scilicet quod potest, alio manente, scilicet substantia, amitti, et hoc * manente eo quod est prius vel * (a) duratione vel natura. Si hoc modo, igitur relatio crea- turae ad" Deum non est accidens, quia non potest creatura rnanere, nec duratione, nec natura, sine ista.
Et hoc modo videtur ipse loqui cap. 5. quomodo sunt ali- qua accidentia inseparabilia, quia etsi corvus manens non possit amittere nigredinem, tamen potest amittere plumas
(a) Wadd. et hoc manifeste est posterius duratione. (1) Cuius argumenta solvuntur ad n. 69.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 69
et alia quaedam. Haec quidem non tantum est mutatio, quia si sic, ipsa amissio plumae esset mutatio, sed est amissio, quia sicut pluma est prior natura nigredine, ita etiam posset esse posterius natura nigredine, hoc est non primo corrumpi cor- ruptione nigredinis.
64. (21) — Quaestionis V. solutio. — Ad quaestionem istam [n. 50] igitur dico quod relatio acl Deum communis omni creaturae est idem realiter fundamento; non tamen idem formaliter, nec praecise idem, sive non idem identitate ddae- quata, ita quod fundamentum sit tantum relatio formaliter.
65. — Probatur primo relationem creaturae ad Deum esse idem realiter suo fundamento. — a) Proponitur prima ratio.
— Primum probatur per duas rationes: quia illud quod piro- prie dicitur inesse alicui, * et * sine quo illud non potest esse, sine contradictione, est idem sibi realiter : relatio autem ad Deum proprie inest tapidi, et sine ea non potest esse lapis, sine contradictione; ergo illa relatio est eadem realiter lapidi.
— Probatio maioris: quia sicut contradictio dicta de aliquibus est via concludendi distinctionem, ita impossibilitas recipiendi praedicationem contradictoriorum * participantium * (a) ad esse est via concludendi identitatem in esse, et hoc ubi non est dependentia essentialis, quae requirit distinctionem manifestam. Quod declaro sic: quia impossibilitas quod A sit sine B aut est propter identitatem B ad A, aut est propter prioritatem aut simultatem in natura; ergo si B non sit prius naturaliter quam A, nec necessario simul natura, et A non potest esse absque B, sequitur quod A sit idem B. Si autem sit aliud et posterius eo, non est verisimile quod non possit esse sine eo naturaliter, absque contradictione. Sed quod inest alicui proprie sicut retatio inest fundamento, hoc est, ita * sibi * inest quod si esset aliud, esset posterius eo natura, tale nec est prius natura, nec simul cum eo cui inest; ergo si necessario requi- ritur ad esse * eius *, ita quod illud aliud non potest esse sine eo, necessario est idem realiier sibi. Ita est in proposito. — Minor est manifesta, quia sicut incompossibile est lapidem esse sine Deo, ita incompossibile est lapidem esse sine depen- dentia eius ad Deum; nam si posset esse sine dependentia illa,
(a) Wadd. pertinentium.
70 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
posset esse sine iermino illius dependentiae ; non enim est in- compossibilitas essendi absque termino, nisi propter ipsam de- pendentiam : non est autem aliquid non necessarium simpliciter ratio simpliciter necessarii; ergo, etc.
(22) b) Solvitur instantia. — Contra rationem istam insto: quia tunc quaelibet relatio quae inest essentiae divinae per actum intellectus divini esset eadem illi essentiae. Probatio : quia incompossibile est illi essentiae esse sine ea; si enim ta- lis relatio posset esse nova, ergo intellectus divinus posset mu- tari, quod est incompossibile : sed ponere talem eamdem illi est ponere inconveniens, quia tunc esset realis: quicquid enim est idem rei est reale: illa autem relatio non est realis, ex dist. 30 I [n. 1031]; ergo, etc. — Respondeo: incompossibi- litas separationis potest esse ex ratione ipsius a quo aliquid est inseparabile, et potest esse ab aliquo extrinseco. — Exem- plum huius secundi: quia secundum Philosophum contradi- ctio est coelum esse sine motu: non quidem ex causa intrin- seca in coelo, quia est receptivum motus, et indifferens ad quietem sicut ad motum, sed ex causa extrinseca movente. Non tamen sequitur quod coelum sit motus suus, licet non pos- set esse sine eo. Modo dico quod incompossibililas essendi lapidem absque dependentia eius ad Deum est ex ratione tapidis praecise; ex qua etiam est ratio incompossibilitatis essendi la- pidem sine termino dependentiae * illius *; quicquid enim est ratio requirendi terminum dependentiae est ratio habendi de- pendentiam illam. — Sed in ista instantia adducta non est necessitas simpliciter inhaerentiae talis relationis, nec incom- possibilitas oppositi ex natura rei ex parte essentiae divinae, quasi incompossibile sit eam esse nisi exigat terminum ad quem, quem impossibile est non esse; sed tantum est incom- possibilitas ex causa extrinseca, scilicet in intellectu divino simpliciter necessario agente, et ideo incompossibilitas est ex parte eius noviter agere.
66. (23) — Idem probatur secundo. — a) Proponitur se- cunda ratio. — Secunda ratio principalis ad primum mem- brum solutionis [n. 64] est ista : quod uniformiter dicitur de omni alio a Deo (a) nulli dicto ad Deum (b) accidil: sed talis
(a) Ed. Ven. addit: a termino.
(b) Ed. Ven.: ad talem terminum.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 71
relatio communis omni creaturae uniformiter dicitur cle omni alio a Deo ad ipsum Deum ; ergo nulli accidit, et ita est idem fundamento. — Probatio maioris: quia si alicui accideret, pari ratione et alteri: ut puta, si relatio effectus acl causam accideret lapidi, et per consequens esset res alia a lapicle, pari ratione ipsa haberet relationem ad Deum ut effectus acl cau- sam, et tunc accideret sibi alia relatio effectus, et ita esset alia relatio, et sic in infinitum.
(24) b) Solvitur instantia. — Contra istam rationem insto : quia non videtur inconveniens procedere in infinitum in relationibus ; dictum est enim in I. Libr. [n. 861 seqq.] quod relatio fundatur supra relationem sicut proportionalitas (a) supra proportio- nem. Ex hoc arguitur: Socrates est iclem Platoni; ergo illa identitas Socratis est eadem identitati Platonis, et pari ratione illa iclentitas est eadem identitati, et prima identitas erat alia ab iclentitate funclamenti, quia fundamentum poterat esse sine ea; ergo pari ratione quaelibet identitas erit alia ab identitate illius cuius est, et ita erunt infinitae relationes reales. Et ita potest argui de proportionalitatibus et similitudinibus. — Ad istud respondeo quod status est in secundo. — Quocl ut in- telligatur, accipiantur prima fundamenta Socratis et Platonis, inter quae est identitas mutua; et dicatur iila in Socrate A et illa in Platone B; identitas autem A ad B dicatur G, et illa identitas e contrario in B dicatur D. Dico tunc quod A differt a Socrate, quia Socrates potest esse sine A, quia potest esse sine eius termino, et ipsa non potest esse sine termino. A tamen non differt a C, sed C est iclem sibi, quia A non potest esse sine B, cum sint simul natura, et per consequens contra- clictio est A esse nisi tam fundamentum eius (quod es C (b) ) quam etiam terminus eius *sint*: secl fundamento et termino ipsius C existentibus, necessario erit C; ergo contradictio est A esse sine C, et C inest formaliter A, quia A dicitur idem ipsa eaclem identitate quae est C ; ergo C est idem ipsi A, et per consequens ibi erit status.
Et si quaeras, qua identitate est C iclem ipsi A? Dico quod ipso A; quia illa identitas non est nisi rationis, quia simpliciter eiusclem ad se. Eodem mocio est status in similitudi-
(a) Ed. Ven. proportionabilitas.
(b) Deest in ed. Ven.
72 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
nibus proportionalitatum; quia una proportionalitas est similis alteri similitudine essentiali; duo etiam individua eiusdem spe- ciei dicuntur similia in forma specifica; et ita sicut est status in identitate * A * specifica in secundo, * et * non in primo, ita et in similitudine proportionalitatum.
67. (25) — Probatur relationem creaturae ad Deum tion esse eamdem formaliter et praecise suo fundamento. — a) Secundum * articulum *, scilicet quod relatio non sit eaolem formaliter fundamento [n. 64], suppono manifestum ex intellectu eius quod dicitur formaliter idem; quia per se ratio respectus non includit formaliter rationem absoluti, nec absolutum per se includit formalem rationem respectus. — Similiter quod ibi additur, quod fundamentum non sit praecise ipsa relatio, hoc probatur contra * illam * opinionem [nn. 53 et 60]. — Et tunc intelligo qualiter possit esse vera identitas, et non prae- cisa hoc modo : quando in creaturis aliquid continet per identi- tatem sive unitive (a) plura non est hoc ex perfectione illius contenti, sed ex perfectione continentis : sicut si anima intelle- ctiva, secundum aliquos, contineat animam vegetativam et for- mam substantiae, non est hoc ex perfectione formae substan- tiae, quia ipsa non continet omnes formas alias, sed ex per- fectione animae intellectivae. Similiter si hoc (b) ens contineat quamlibet passionem entis, ut veritatem et bonitatem et unita- tem, non est tamen ista continentia ex perfectione contenti, sed ex perfectione continentis. Quemadmodum et in Divinis, quod relatio sit eadem fundamento, non est ex perfectione relationis, quasi ipsa contineat essentiam per identitatem, sed ex infinitate formali essentiae, propter quam ipsa habet in se relationem per identitatem (1).
b) In omnibus istis, et maxime in creaturis, continens non est * formaliter (c) * contentum; sed est ita perfecta entitas in se sicut esset contentum, si contentum esset extra se vel sibi additum; imo perfectior entitas est, quia ex perfectione sua continet omnem aliam entitatem. Unde anima intellectiva non tantum est forma substantialis, quia tunc non esset per-
(a) Ed. Ven. unitatem.
(b) Ed. Ven. quodlibet.
(c) Wadd. praecise.
(1) Cf. Lib. I. nn. 325 seqq. et d. 8. q. 4 per tot.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 73
fecta, sed est ita perfecta illa ultima entitas quae est ibi si- cut si praesupponeret aliam entitatem a se.
c) Ita dico in proposito, quod fundamentum non est tan- tum relatio quam continet per identiiatem, sed est ita ab- solutum sicut si relatio esset sibi addita vel omnino nullam haberet relationem; quia non est hoc ex imperfectione sua, sed ex perfectione, vel * simplici vel aliquali *(a); quia con- tinet illam relationem per identitatem; ita quod ipsa conti- nentia quasi praevenit ipsam accidentatitatem relationis, ne ipsa possit esse accidens, quia ipsa perfecte continetur in sub- stantia, quae tamen relatio si non sic contineretur * quantum est * ex se, non haberet forte quod esset per identitatem sub- stantia.
68. (26) — Solvuntur argumenta principalia quaestionis V. — Ad argumenta principalia huius quaestionis. — a) Ad primum de IV. Metaph. [n. 51 a\ dicitur quod infert omnia esse ad aliquid, ut ad opinionem et sensum. — Sed contra: conse- quens debet differre ab antecedente improbato. — Ideo dico quod inconveniens est omnia esse ad aliquid, ita quod ipso- rum esse sit formaliter ad aliud esse, sicut dicit illa opinio quae dicit omnia apparentia esse vera; quae etiam dicit quod ipsum esse rei est formaliter in apparere. Nec sic concedo omnia esse ad aliquid, ita quod eorum esse sit formatiter ad aliud; imo ipsorum esse est formaliter ad se, licet per identitatem contineant esse illorum quae sunt ad aliud (b), [vid. L. I. n. 439].
b) Ad secundum [n. 51 b} : etsi negari posset de retativis vel eorum quae sunt in diversis generibus, quia tunc dice- rentur esse primo diversa, quantum scilicet ad rationes for- males eorum, ita quocl nullum illorum formaliter includit al- terum nec aliquid alterius, licet per identitatem in existendo unum contineat alterum, potest tamen dici consequenter ad alias [n. 59 a\ dicta, quod huiusmodi relatio est transcendens ; quia quod convenit enti antequam descendat ad genera est trans- cendens: sed quod convenit omni enti convenit enti ante- quam in genera descendat; ergo quod est tale est transcendens,
(a) Wadd. siinpliciter vel aliqualiter.
(6) Ed. Ven. addit: Alia responsio infert omnia esse ad aliquid ut ad opinionem et sensuin.
74 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
et non alicuius generis determinati, sicut sunt huiusmodi re* lationes; ergo.
69. — Solvuntur argumenta sententiae tenentis relationem Angeli ad Deum differre realiter ab essentia Angeli. — Ad au- ctoritatem August. pro uttlma opinione [n. 62] concedo quod relationes in creaturis sunt accidentia, loquendo de relatio- nibus creaturarum ad illa ad quae non dependent essentiali- ter ; ad quaecumque autem essentialiter dependet A, ipsa dependentia eius essentialis non est sibi accidens, hoc est non est aliud realiter. — Et tunc illud primum quod adducitur * de cap., 5 *, quod in rebus creaiis illud quod non secundum substantiam dicitur, restat etc, exponendum est secundum accidens dici, quod non per se praedicatur in quid, et cum hoc est etiam mulabile, non tamen manente fundamento, secl per mutaiionem fundamenti. Et prima conditio deflcit in praedicamentis essentialibus, vel potius in substantialibus dictis de creaturis: secunda conditio deficit in relationibus divinis; sed ambae concurrentes sufficiunt. Et ita potest exponi ultima auctoritas de 16 cap., quia illa sunt accidentia in his ad quae dicitur Deus, hoc est sunt simpliciter mutabilia, non tamen amissibilia, et sunt dicta accidentaliter, hoc est non * natu- raliter vel * essentialiter de substantiis; et una conditio deficit in relationibus divinis.
70. (27) — Solvitur quaestio IV. — Ad primam quaestionem de creatione [n. 47] dico quod creatio non tantum videtur importare relationem ad Deum in ratione causae efficientis, sed etiam respectum ad non esse praecedens, et hoc ordine du- rationis, ut accipitur proprie creatio. Sed iste ordo potest intelligi vel ad non esse immediate praecedens, vel indistin- cte. — Et primo modo tantum dicitur res creari in primo instanti. Et secundo modo potest dici res semper creari (a) dum manet. — Si loquamur de pri?na relatione, scilicet ad causam efficientem, patet solutio ex quaest. praec [n. 64]. — Si: de secunda relatione, videtur quod illa non sit eadem funda- mento, quod sequitur ex illo secundo modo, prout tantum conve- nit rei in primo instanti, si idem respectus ad non esse maneat tantum in illo inslanti, absolutum autem manet post illud in-
(a) Ed. Ven. : esse creatura.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 75
stans, et manenti non manens non est idern realiter. — Sed de ordine illo acl non esse indistincte accepto videtur idem, nisi probari possit contradictio, quod illa essentia posset esse absque respectu ad non esse duratione praecedens ; quod si probetur hoc in tertia quaeslione quaesita, quod contradictio sit lapidem esse sine respectu ad non esse praecedens dura- tione, tunc posset dici consequenter quocl iste respectus non differt a fundamento; nisi diceretur quod iste respectus non est clependentia ad aliquid, acl quod habens illum essentialiter de- pendeat; non est autem generaliter dictum in praeced. quae- stione quod omnis respectus est idem realiter cum suo funda- mento, sed omnis respectus dependentiae ad aliquid, sine quo dependens non potest esse, idem est clepenclenti. Si autem non sit contradictio lapidem esse sine tali ordine ad non esse, tunc planum est illum ordinem non esse idem fundamento. — Sic ergo vel, secundum unam opinionem, creatio secundum utrumque respectum quem clicit est idem fundamento, vel saltem quan- tum ad primum respectum, Jicet non quantum ad secundum. 71. (28] _ Solvuntur argumenta principalia quaestionis IV. — a) Secundum primam opinionem potest responderi ad primum argumentum [n. 48 a\ quod auctoritas loquitur de his praecise quae per se includuntur in quidditate rei unde quidditas est; unde excludit unum et multa, acium et po- tentiam, quia nullum tale est de per se intetlectu quidditatis. Et ita concedo quod nulla relatio sit idem formaliter funda- mento. etsi realiter et per identitatem quandoque continea- tur in eo, ut est in proposito.
b) Ad secundum [n. 48 b] patet quod ille respectus ad. Deum non tantum manet in primo instanti, sed semper dum manet res, sicut dicetur in 2. q. 2. dist. huius Libri.
c) Ad tertium [n. 48 c] : etsi non sit verum Deum non posse reparare eumdem motum, de quo in IV (1) dicetur, tamen si hoc concedatur, conceditur propter interruptionem, quae secun- dum eos prohibet identitatern motus reparati et destructi; sed hoc non concludit in proposito nisi quod creatio non posset reparari eadem in quantum dicit ordinem immediatum ad non esse, non autem in quantum dicit respectum ad causam.
(1) Cf. d. 43. q. 1.
76 • LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
Unde idem respectus potest reparari; quia eadem maternitas fuit in Matre Chrisli ad ipsum post resurrectionem quae ante fuit.
d) Ad quartum [n. 48 d\ concedi potest quod creatio pas- siva inest igni ab igne generante, illa scilicet creatio qua omne aliud a Deo dicitur creari, sive creetur, sive generetur. Nec sequitur: si inest ab igne generante, ergo est ad ignem gene- rantem ut ad terminum; nam similitudo inest huic albo et illi albo a generante ipsa, et tamen non oportet illam similitudi- nem esse ad generans sicut ad terminum. (29) e) Ad quintum [n. 48 e\ cum arguitur de mutatione, ubi vi- detur esse difficultas de maiori et minori; dico quod in muta- tione naturali, ubi est materia et forma, et agens et compositum ex materia et forma, sunt respectus multi, puta: respectus agen- tis ad compositum productum, et e converso respectus com- positi producti ad agens; respectus materiae ad formam, et- e converso; et utriusque respectus ad totum, et e converso; et respectus compositi et formae praesentis ad oppositurn praecedens. Et non solum ista absotuta, scilicet compositum et formam praecesserunt sua opposita, sed etiam illos re— spectus materiae ad formam, et e converso, et formae ad com- positum, et e converso, praecesserunt opposita sua. Et ideo potest esse respectus omnium istorum respectuum ad op- posita sua. Nec hoc tantum, sed etiam omnes isti respectus sunt ab agenie, et ideo potest esse respectus istorum respe- ctuum ad agens. Ita quod de istis multis respectibus, acci- piendo illos qui sunt ad propositum, materia habet respectum ad formam sicut perfectibile et illud quod perflcitur ad per- fectionem. Et ista coaeva sunt existentiae compositi. Iste etiam respectus est ab agente effective inducente formam et perficiente materiam hac perfectione formali, ita quod in re- spectu isto qui est materiae ad formam ut receptivi ad per- fectionem, sive ut perfectibilis ad perfectionem, fundatur re- spectus passivi ad agens. Iste etiam respectus succedit suo opposito, quia materia non prius fuit formata. — Istos tres respectus videtur dicere muiatio passiva, scilicet respectum materiae ad formam, ut receptivi ad perfectionem, sive ut perfectibilis ad perfectionem, et respectum passivi sive pro- ducti ad agens sive producens, et respectum posterioris ad
LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V. 77
oppositum praecedens. — Duo autera istorum respectuum, scilicet primus et tertius, videntur universaliter concurrere ad mutationem absolute, non comparando eam ad agens; et isti exprimuntur per illam rationem mutationis qua dicitur aliquid mutari, quia aliquid aliter se habet nunc quam prius, si habere exprimat respectum materiae ad formam, sive perfe- ctibilis ad perfectionem, secundum quam sic se habet, hoc est, quod actuatur illa perfectione, sed aliter quam prius. — Ecce alius respectus fundatus in alio respectu materiae ad formam, sive perfectibilis ad perfectionem. Et si addatur quod mutari est aliquid aliter se habere nunc quam prius ab aiiquo mu- tante, ecce tertius respectus.
(30) Ad propositum ergo potest dici quod mutaiio accepta proprie non est eadem formae; quia mutatio tunc (a) mane- ret manente forma; nec est eadem respectu materiae ad for- mam, nec e converso, quia tunc semper maneret dum ma- net compositum. — Sed est ordo materiae ad formam ut novus, id est immecliatus ad talem ordinem ; et neuter istorum ordinum est dependentia essentialis ad aliquid ad quod depen- deat habens illum ordinem ; et ideo neuter est idem absotuto. — Sic ergo conceditur maior huius rationis.
Et ad minorem dico quod creatio est productio iotius creati in esse, non praesupposita aliqua parte eius, ita quod licet creatum habeat duas partes, quarum altera naturaliter posset praecedere alteram et eam recipere ut suam perfectio- nem, tamen ut totum creatur non videtur primus terminus creationis esse pars aliqua, sed totate esse. Aut saltem si loquamur de Angelo creato, ibi (b) nihil est potentiale recipiens aliquod actuale, sub cuius opposito praefuerit; et tunc si di- catur mutatio habitudo potentialis ad actuale novum, ita quod potentiale praefuerit in se, et tamen sine illo actu, patet quod nulla creatio est mutatio, quia nullum potentiate prae- existebat. — Si autem mutatio dicatur nova actuatio ipsius potentialis, ita quod illud potentiale non praefuit sub * illo * actu, nec tamen oportet quod in se praefuerit, nec sic crea- tio Angeli est mutatio, quia nullum potentiale est in eo. Tamen sic posset dici quod creatio ignis est mutatio, si ignis
(a) Ed. Ven. semper. (5) Ed. Ven. ubi.
78 LIB. II. DIST. I. QUAEST. IV. ET V.
crearetur, quia in eo est potentiale et actuaretur per formam et atiter se haberet nunc quam prius: non quod prius fuerat, sed quod non sic se habuerit prius sicut modo. — Et videtur quod in definitione mutationis illud, aliter se habere nunc quam prius, non oporteat quod accipiatur positive, quia pla- num est quod non refertur ad subiectum, sed ad terminum a quo : terminus autem a quo mutationis proprie non est ali- quid positivum, sed privatio, secundum Philosophum, V. Phy- sic. — Dico tunc quod vel nulla creatio est mutatio, si opor- teat semper potentiale in se praefuisse et noviter actuari a forma recepta, quia nullius creati potentiale praefuit, vel sal- tem creatio simpticis non est mutatio, si sufflciat potentiale non fuisse sub illo actu in quo nunc est, et ita noviter fuisse sub actu per mutationem. — Sed quomodocumque sit, ratione illius ordinis immediati ad non esse, propter quem concessum est mutationem differre a forma, concessum est etiam *sic* creationern non esse eamdem realiter fundamento, quia ille ordo immediatus ad non esse non est idem, si non maneat nisi in primo instanti, sicut propter illum eumdem ordinem non ma- net creatio nisi in primo instanti cum forma.
<r$G>El&f/^<-
QUAESTIO VI (1).
72. ( '' ) — Proponitur quaestio. — Sexto et ultimo circa hanc distinctionem, ubi Magister tractat de creatura mere spirituati et creatura composita ex corporati et spirituali, quaeritur:
Utrurn Angetus et anima differant specie?
73. — Argumenta principalia (2). — Quod non : — a) Primo, quia si essentiae differunt specie, ergo et potentiae, quae fun- dantur in eis; et si potentiae, ergo et operatipnes ; et ulterius, ergo et obiecta, ex II. De Anima: consequens est falsum, quia idem est obiectum intellectus Angeli et animae (a).
b) Secundo sic: August. De Lib. Arb. 3: Angetus etanima sunt natura pares, sed officio impares: sed paritas naturae non est in differentrbus specie, etc.
c) Tertio, quia si sint alterius speciei, una secundum se totam erit nobilior altera, et per consequens quodlibet indivi- duum nobilioris erit nobilius quoiibet individuo ignobilioris ; et ita vel quilibet Angelus erit perfectior qualibet anima, vel e converso. Et tunc ulterius, cum capacitas sequatur naturam, vel erit capacitas maior cuiuslibet Angeli capacitate cuiuslibet animae, vel e converso. Et cum beatitudo requirat totam ca- pacitatem naturae (b) satiari, sequitur quod maior perfe- ctio necessario est in quolibet Angelo, ad hoc quod sit beatus, quam sit in qualibet anima, vel e converso: quorum utrumque
(a) Ed. Ven. mei.
(b) Ed. Ven. addit: animae.
(1) Waddingo V, quia IV et V praecedentes ab invicem non disiunxit.
(2) Solvuntur ad n. 81.
80 LIB. II. DIST. I. QUAEST. VI.
est falsum, quia Angelus et anima se habent sicut excedentia et excessa in beatitudine.
74. — Gontra: Quanto forma creata est nobilior, tanto distinguitur in plures gradus nobilitatis: sicut sunt plures formae mixti quam elementares, et plures formae animati quam inanimati, et forte plura animalia differentia specie quam plantae; igitur plura erunt differentia specie in natura intelle- ctiva quam non intellectiva : hoc non potest esse nisi Angelus et anima differant specie; igitur, etc.
75. ( 2 ) — Solutio quaestionis. — Conclusio istius quae- stionis est certa, scilicet quod Angelus et anima differant specie; quia formae eiusdem rationis habent eamdem rationem perficiendi et non perficiendi: sed anima naturaliter est per- fectiva corporis organici ut forma: Angelus autem naturaliter est non * perfectivus * (a) alicuius materiae; igitur, etc.
76. — Prima sententia circa rationem primam distinctionis specificae animae humanae ab Angelo. — Sed quae sit prima ratio huius distinctionis specificae, dicitur ab aliquibus quod unibilitas ad materiam et non unibilitas ad materiam.
77. — Impugnatur. — Contra: forma est finis materiae, ex II. Phys., et ideo distinctio materiae est propter distinctio- nem formae, et non e converso. Unde membra cervi diffe- runt a membris leonis, quia anima differt ab anima. Igitur non erit prima distinctio specifica huius et illius per wMeriam et non rnateriam, sed prior erit distinctio ipsorum actuum in se. — Quod confirmatur manifeste; quia enim haec natura est talis et illa non, ideo haec non est illa. Igitur ista ratio perficiendi et non perficiendi non erit prima ratio distin- ctiva.
78. — Sententia altera. — Aliter dicitur quod gradus intelligendi maior vel minor in Angelo et anima est princi- pium distinctivum unius ab alio. — Quod confirmatur per simile: quia anima sensitiva non videtur distingui in brutis, nisi secunclum diversos gradus sentiendi; et tamen ibi est diffe- rentia specifica; igitur ita potest esse hic penes diversos modos intelligendi, perfectiorem et imperfectiorem. — Quis autem sit iste distinctus modus intelligendi, ponitur quod Angelus in-
(a) Wadtl. perfectio.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. VI. 81
telligit sine discursu, et anima intelligit cum discursu, lo- quendo de intellectu naturali. Et isti modi sunt distincti specie et sunt intellectualitatis alterius et alterius speciei.
79. ( 3 ) — Impugnatur. — Contra : — a) Anima non di- scurrit circa principia, sed circa conclusiones ; ergo si co- gnoscere sic et sic est alterius speciei, et ideo requirat in- tellectualitatem alterius speciei, erunt duae intellectualitates alterius speciei in una anima: una in quantum intelligit prin- cipia, et alia in quantum intelligit conclusiones.
b) Praeterea, anima beata in obiecto beatifico non discur- rit circa illud: discurrit autem circa obiectum cognitum na- turaliter ; igitur esset alia intellectualitas specie beati in quan- tum intelligit Deum, et in quantum intelligit aliquid natu- ratiter.
c) Item tertio, si intellectualitas Angeli et animae diffe- runt specie, igitur illa quae dependent essentialiter ab isia et illa differunt specie: sed ab istis dependet essentialiter visio beatifica Angeli et animae, licet enim Angelus non sit tota causa visionis suae, nec anima suae, tamen utraque visio es- sentialiter dependet ab intellectualitate naturae cuius est; igitur ista visio beatifica et illa differunt specie: quod est talsum, quia omnes species diversae habent ordinem delermi- natum secundum perfectius et imperfectius, ita quod quod- libet individuum perfectioris speciei excedit quodlibet indivi- duum imperfectioris; et tunc sequeretur quod vel quaelibet beatitudo cuiuslibet Angeli excederet quamJibet beatitudinem cuiuslibet animae, vel e converso: quorum utrumque est fal- sum, quia se habent sicut excedentia et excessa in beatitudine.
d) Item quaeritur, quid intelligitur per hoc quod dicitur Angelum non intelligere discurrendo? Aut quod Angelus non habet potentiam qua, cognitis principiis, possit cognoscere conclusiones, si illae non essent sibi prius notae actu vel ha- bitu; et hoc tunc non videtur esse perfectionis in intellectu creato, immo hoc videtur esse imperfectionis in intellectu creato, quia perfectio in intellectu nostro est supplens imperfectionem, quod possit ex quibusdam cognitis virtualiter includentibus alia illorum aliorum cognitionem acquirere: aut intelligitur quod ideo non potest discurrere, quia omnes conclusiones sunt sibi actualiter notae a principio, et ita non potest eas cogno-
Tom. II. 6
82 LIB. It. DIST. I. QUAEST. VI.
scere discurrendo; sed hoc est falsum, quia non omnia a prin- cipio actu et distincte cognoscit et intelligit: aut ideo quia omnia sibi surit nota habitualiter a principio, et ideo non po- test habitualem notitiam illorum acquirere ex principiis; et boc non ponit differentiam essentialem intellectualitatis An- geli a nobis, quia sic esset in anima mea, quia si omnes con- clusiones essent sibi notae a principio, Deo imprimente simul notitiam principiorum et conclusionum, ipsa non posset discur- rere: non propter impotentiam naturae, sed quia iam praeha- bet cognitionem, et non potest acquirere de novo id quod prae- habet. Hoc modo anima Christi non discurrebat, sed ipsa no- vit habitualiter omnia principia et conclusiones in principio (a) : et tamen ipsa non fuit natura angelica.
80. ( '» ) — Sententia Doctoris. — Dico tunc ad quaestionem :
— a) Quod quicquid est potens agere est aliquod ens habens actum primum; et prior est sibi secundum naturani ratio actus primi secundum se quain in comparatione ad acturn secundum cuius potest esse principium, ita quod licet illud quo tale ens est principium actus secundi non sit aliud a natura sua, non tamen prima entitas sua est natura sua ut est principium talis actus secundi, sed natura sua ut in se est haec. Et ita prima distinctio entis non est per naturam suam in quantum est principium talis operationis, sed per naturam suam ut haec natura, licet per identitatem ipsa sit principium talis actus secundi.
b) Ita dico in proposito, quod licet natura angelica sit principium intelligendi et volendi, et anima similiter, ita quod istae potentiae nihil dicunt essentiae animae additum, taraen primura hic et ibi est haec natura et illa natura ad se.
— Et ista distinctio prima est, ad quam sequitur illa distin- ctio principiorum operandi, sive eiusdem actus, sive opera- tionura aliarura; quia enim est haec natura, ideo est princi- pium tatis operationis, et non e converso. — Exemplum huius est: Sol habet virtutem generandi multa mixta infe- rius. Et si quaeras primam rationem distinctionis solis a ptanta, non est priraa ratio distinctionis unius ab alio per potentiam generandi plantara ex parte Solis, quia si iila po-
a Wadd. in principiis a principio.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. VI. 83
tentia communicaretur alii, non propter hoc illud esset Sol, nec distingueretur a planta * sicut * (a) Sol distinguitur. Pfima ergo ratio distinguendi est quia forma Solis est talis forma et forma plantae est talis, et ad hanc sequitur quod ista forma potest esse principium talium operationum, et alia non. ( 5 ) c) Ita dico in proposito, quod quia Angelus est lalis natura ad se, et anima talis natura ad se, ideo primo distinguun- tur specie, non quidem sicut duae species, sed sicut species et pars speciei; quia anima non est proprie species, sed pars speciei; et tamen ipsa est prima ratio distinguencli suam spe- ciem, cuius pars est, ab Angelo; et ideo prima ratio distinctionis specificae ex parte speciei suae est in ipsa.
e) Potest etiam addi, licet non sit necessarium pro solu- tione quaestionis, quod intellectualitas Angeli iri quantum in- tellectualitas non differt specie ab intellectualitate animae in quantum intellectualitas, hoc est, quod licet iste actus primus et ille differant specie, ut considerantur absolute in se, non tamen secundum iliam perfectionem quam virtualiter continent, secundum quam sunt principia actuum secundorum. Quod videtur per hoc quod sunt circa obiecta eiusdem rationis et ad obiecta eiusdem rationis. — Simile huius est, quia si anima bovis et aquilae differunt specie, non tamen propter hoc vis visiva hic et ibi, in quantum talis perfectio et talis, differunt specie.
d) Istud autem est bene possibile, quod continentia ali- qua differunt specie, et tamen contenta non differunt specie, sicut passiones entis continentur per identitatem in entibus quantumcumque distinctis, et tamen illae passiones in eis non distinguuntur specie; unitas enim lapidis, quae non est rea- liter aliud a lapide, et unitas hominis, quae est realiter ea- dem homini, non ita distinguuntur formaliter specie sicut homo et tapis, immo haec unitas et illa tantum videntur differre numero.
e) Hoc etiam declaratur per aliud: quia sicut in eodem possunt contineri per identitatem illa quorum est distinctio formatis quasi specifica, sicut in eadem anima includuntur perfectiones inteltectivae et sensitivae, quae ita sunt distin-
(a) Wadd. ea distinctione qua....
84 LIB. II. DIST. I. QUAEST. VI.
ctae formaliter sicut si essent duae res, ita et e converso potest aliquid indistinctum formaliter contineri in distinctis. — Et si hoc est verum, tunc planum est quod Angelus et aniraa sic non distinguuntur specie primo per talem et talem intel- lectualitatem, immo nec primo nec non primo, quia talis intel- lectualitas in eis non distinguitur specie. — Aut si istud non est verum, sed relinquatur istud modo sicut dubium, saltem primum dictum videtur satis clarum, scilicet quod per istud non est prima distinctio eorum.
81. (6) — Solvuntur argumenta principalia. — a) k&pri- mum argumentum principale [n. 73 a] potest concedi quod essentiae Angeli et animae possunt differre specie, et tamen non potentiae, si illud dictum ultimum in solutione sit ve- rum; et tunc illud argumentum non procedit. — Vel potesl clici quod potentiae differentes specie ex parte fundamenti, non tamen ex parte obiecti, possunt habere actus differentes specie, in quantum illi actus dependent a fundamento illius potentiae, licet isti sint eiusdem speciei m quantum dependent ab obiectis. Et tunc concederetur quod intellectio Angeli et hominis de eodem intelligibili ex parte obiecti est eadem specie; ex parte autem fundamenli, in quantum fundamentum est potentiae ratio agendi, sunt alia specie. Et tunc oporteret concedere quod operationes simpliciter differunt specie, quia illa identitas secundum quid (a) ex parte obiecti simpliciter non est identitas in specie, sed alia diversitas simpliciter est diversitas, et identitas secundum quid, quaecumque enim dif- ferentia sufficit ad destinguendum, sed non quaecumque iden- titas sufficit ad perfectam identitatem aliquorum. Et titnc vi- detur sequi illud inconveniens quod illatum est [n. 79 c] contra secundam opinionem de actibus beatificis ; nisi forte diceretur quod tota causa actus beatifici est obiectum, et quod potentiae se habeant ibi respectu illius actus ut tantum receptivae et passivae, et receptiva non distinguunt formas receptas in specie, sicut patet de albedine in lapide et in ligno.
b) Ad secundum [n. 73 b] et ad omnes auctoritates con- similes patet per istam auctoritatem August. anima sola ve- ritate prima formaiur : propter hoc quidem nihil superius
" Ed. Ven. secundum se.
LIB. II. DIST. I. QUAEST. VI. 85
est anima; verum enim est in ratione obiecti in quo quiescit, et quoad hoc par est ipsa anima Angelo, quia nulla natura in- tellectualis potest quietari nisi in obiecto infinito (1); et ita intelligenda est illa auctoritas et omnes similes.
c) Ad tertium [n. 73 c] concedi potest quod quodlibet in- dividuum unius excedit quodlibet individuum alterius; sed quod sit illud, non oportet explicare ante III Librum (2), compa- rando animam Christi ad naturam angelicam. Et concedendum est totum argumentum usque ad illud, quod tota capacitas naturae saciatur in beatitudine ; illa enim propositio non est vera loquendo de capacitate mere naturali; praecise enim sa- tiatur secundum proportionem ad merita communiter loquendo, et in hoc satiatur sufficienter appetitus deliberativus. Qualiter autem stare potest perfecta beatitudo ex sola tali satietate, etiam si appetitus naturalis possit esse ad ulteriorem perfe- ctionem non habitam, poterit tractari alias in materia de bea- titudine (3).
(1) Cf. Lib. I. d. 1. qq. 1 et b: d. 2. qq. 1 et 2. n. 225.
(2) Dist. 13.
(3) Lib. IV. dd. 49 et 50.
DISTINCTIO SECUNDA-
TEXTUS MAGISTRI SENTENTIARUM.
Quae consideranda sunt de angelica natura. — De angelica itaque natura haec primo consideranda sunt : quando creata fuerit, et ubi, et qualis facta sit, dum primum conderetur: deinde qualis effecta aver- sione quorumdain et conversione quorumdam. De excellentia quoque et ordinibus et donorum differentia, et de officiis ac nominibus aliisque pluribus aliqua dicenda sunt.
Quando facti sunt Angeli prius dicit, in quo videntur sibi ob- viave auctoritates. — Quaedam auctoritates innuere videntur quod ante omnem creaturam creati sunt Angeli. Unde illud : Primo omnium creata est sapientia (1), quod intelligitur de angelica natura, quae in Scriptura saepe vita, sapientia et lux dicitur. Nam sapientia illa quae Deus est creata non est ; Filius enim sapientia Patris est genita, non facta, nec creata; et tota Trinitas una sapientia est, quae nec facta, nec creata est, nec genita vel procedens. — De angelica ergo vita illud accipiendum est, de qua dicit Scriptura, quando facta est, sci- licet primo omnium. Sed rursum alia Scriptura (2) dicit : In principio creavit Deus coelum et terram. Et in Propheta (3) : Initio tu, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli. Et videtur con- trarietas quaedam oriri ex assertionibus istis. Nam si primo omnium creata est sapienta, omnia post ipsam facta videntur, et ita post ipsam facta videntur coelum et terra, et ipsa facta ante coelum et terram. Item, si in principio creavit Deus coelum et terram, nihil factum est ante coelum et terram ; nec ipsa sapientia facta est ante coelum et ter- ram. Cum igitur haec contraria videantur, nec in divina Scriptura fas sit sentire aliquid esse contrarietatis, requiramus intelligentiam veritatis.
Quid tenendum sit docet, praemissas auctoritates determinando. — Videtur itaque hoc esse tenendum, quod simul creata est spiri- tualis creatura, id est angelica, et corporalis, secundum quod potest accipi illud Salomonis (4) : Qui vivit in aeternum creavit omnia simul, id est spiritualem et corporalem naturam; et ita non prius tempore creati sunt Angeli quam illa corporalis materia quatuor elementorum. Et tamen primo omnium creata est sapientia, quia etsi non tempore, praecedit tamen dignitate. — Quod autem simul creata fuerit spiri-
(1) Eccli. c. I. v. 4. (3) Ps. CI. v. 2(5.
(2) Gf.n. c. I. v. 1. (4) Eccli. c. XVIII. v. 1.
LIB. II. DIST. II. TEXT. MAGISTRL 87
tualis corporalisque creatura, Augustinus, Super Genesim (1), aperte ostendit dicens, per coelum et terram spiritualem corporalemque crea- turam intelligi. Et haec creata sunt mprincipio, scilicet temporis, vel in principio, quia primo facta sunt.
Quod nihil factum est ante coelum et terram, nec etiam tempus, cum tempore enim creata sunt, sed non ex tempore. — Ante ea enim nihil factum est; nec etiam tempus factum est ante spiritualem, sci- licet angelicam naturam, et ante corporalem, scilicet materiam illam quatuor elementorum confusam; illa enim cum tempore creata sunt, nec ex tempore, nec in tempore ; sicut nec tempus in tempore creatum est, quia non fuit tempus antequam esset coelum et terra. Unde Augu- stinus in libr. De Trinit. (2) dicit quod Deus fuit Dominus antequam esset tempus, et non in tempore coepit esse Dominus, quia fuit Do- minus temporis, quando coepit esse tempus ; nec utique tempus coepit esse in tempore, quia non erat tempus antequam inciperet tempus.
Quod simul cum tempore et cum mundo coepit corporalis et spi- ritualis creatura. — Simul ergo cum tempore facta est corporalis et spiritualis creatura, et simul cum mundo / nec fuit ante angelica crea- tura quam mundus; quia, ut ait Augustinus (3) : « Nulla creatura est ante saecula, sed a saeculis cum quibus coepit » . — Hieronymus ta- men, Super epistolam ad Titum(4z), aliud videtur sentire dicens: « Sex millia necdum nostri temporis implentur annorum, et quantas prius aeternitates, quanta tempora, quantas saeculorum origines fuisse arbi- trandum est, in quibus Angeli, Throni, Dominationes, caeterique Or- dines servierunt Deo, absque temporum vicibus atque mensuris, et Deo iubente, subsisterunt » . His verbis quidam adhaerentes dixerunt, cum mundo coepisse tempus saeculdre, sed ante mundum extitisse tempus aeternum sine mutabilitate ; et in eo immutabiliter et intem- poraliter adstruunt Angelos, Deo iubente, substitisse eique servisse.
— Nos autem quod prius dictum est, pro captu intelligentiae nostrae magis approbamus, salva tamen reverentia secretorum, in quibus nihil temere asserendum est; et illud Hieronymum dixisse non ita sen- tiendo, sed aliorum opinionem referendo arbitramur.
Ubi Angeli mox creati fuerint, in empyreo scilicet, quod statim factum repletum est Angelis. — Iam est ostensum quando creata fue- rit angelica natura. Nunc autem attendendum est ubi facta fuerit.
— Testimoniis quarumdam auctoritatum evidenter monstratur Angelos ante casum fuisse in coelo, et inde corruisse quosdam propter super- biam, alios vero, qui non peccaverunt, illic perstitisse. Unde Dominus in Evangelio (5) ait : Videbam Satanam tamquam fulgur de coelo ca-
(1) Sup. Gen. ad Ut. lib. I. c. 1: De Civit Dei, lib. XI. c. 33.
(2) Lib. V. c. 16. (4) Ad c. I. v. 3.
(3) De Gen. ad lit. 1. V. c. 19. (5) Luc. c. X. v. 18.
88 LIB. II. DIST. II. TEXT. MAGISTRI.
dentem. Nec appellatur hic coelum firmamentum, quod secunda die fa- ctum est,sed coelum splendidum, quod dicitur empyreum, id est igneum,a, splendore, non a calore ; quod statim factum Angelis est repletum, quod est supra firmamentum. Et illud empyreum quidam expositorum sacrae Scripturae nomine coeli intelligi volunt, ubi Scriptura(l) dicit : Inprin- cipio creavit Deus coelum et terram. « Coelum, inquit Strabus, non visi- bile firmamentum hic appellat, sed empyreum, id est, igneum vel intel- lectuale, quod non ab ardore, sed a splendore dicitur, quod statim factum repletum est Angelis. Unde Iob(2): Ubi eras cum me laudarent astra matutina? etc. ». — De hoc quoque Beda ita ait: « Hoc superius ooe- lum, quod a volubilitate mundi secretum est, mox ut creatum est, sanctis Angelis impletum est, quos in principio cum coelo et terra conditos testa- tur Dominus dicens: Ubi eras cum me laudarent astra matutina, et iu- bilarent omnes filii Dei? Astra matutina et filios Dei eosdem Angelos vocat. Coelum enim in quo posita sunt luminaria, non in principio, sed secunda die factum est » . — Ex his liquet quod in empyreo omnes Angeli fuerunt ante quorumdam ruinam, simulque creati sunt Angeli cum coelo empyreo et cum infbrmi materia omnium corporalium.
Quod simul creata est visibilium rerum materia et invisibilium natura, et utraque informis secundum aliquid, formata secundum ali- quid. — Simul ergo visibilium rerum materia et invisibilium natura condita est, et utraque informis fuit secundum aliquid, et formata secundum aliquid. Sicut enim corporalium materia confusa et permixta, quae secundum Graeeos dicta est chaos, in illo exordio conditionis primariae et formam confusionis habuit, et non habuit formam distin- ctionis et discretionis, donec postea formaretur atque distinctas reci- peret species, ita spiritualis et -angelica natura in sua conditione se- cundum naturae habitum formata fuit, et tamen illam, quam postea per amorem et conversionem a Creatore suo acceptura erat, formam non habuit, sed erat informis sine illa. Unde Augustinus (3), mul- tipliciter exponens praemissa verba Genesis, per coelum dicit intelligi informem naturam vitae spiritualis, sicut in se potest existere non conversa ad Creatorem, in quo formatur: per terram corporalem ma- teriam sine -omni qualitate, quae apparet in materia fbrmata.
Quomodo dicat Lucifer secundum Isaiam: Ascendam in coelum, et ero similis Altissimo, cum esset in coelo? — Hic quaeri solet, si in coelo empyreo fuerunt Angeli quam statim facti sunt, quomodo, ut legitur in Isaia(4), dicit Lucifer: Ascendam in coelum et exaltabo solium meum, et <■)■<> similis Altissimo? — Sed ibi caelum vocat Dei celsitudinem, cui parifi- cari volebat, et est tale: Ascendam in coelum, id est, ad aequalitatem Dei.
(1) Gen. c. I. v. 1. (2) Cap. XXXVIII v. 7.
De Gen. ad lit. lib. I. e. 10. - Confes. lib. XII. c. 9. (4) Cap. XIV. v. 13.
DOCTORIS SUBTILIS AC MARIANI
SUPER DISTJNCTIONE II. LIBRI II. SENTENTIARUM
QUAESTIONES
QUAESTIO I.
82. ( 'i) — Proponitur quaestio. — Circa distihctionem se- cundam, ubi agit Magister de loco creationis Angeli et tem~ pore quando creabatur, quaero primo de cluobus: primo de mensura durationis existentiae Angelorum, et secundo de toco Angelorum. — Quantum ad primum quaero:
Utrum in existentia actuali Angeli sit aliqua successio formaliter? (1)
83. — Argumenta principalia (2). -- Quod non: — a) Quia quantitas non potest recipi in non quanto; ergo nec successio, quae quantitas est, potest recipi in existentia Angeli, quae in- divisibilis est. — Confirmatur ratio, quia quantitas permanens non potest recipi in indivisibili; igitur nec quantitas successiva.
b) Praeterea, prius et posterius in ratione numeri pos- sunt integrare rationem temporis; ubicumque autem est suc- cessio, ibi est prius et posterius, et ibi potest inveniri ratio numeri et mensurae ; igitur si in existentia actuali Angeli esset successio formaliter, ipsa mensuraretur tempore.
c) Praeterea, August. LXXXIII Quaest. q. 72: Aevum est stabile, tempus autem mutabile. — Item Dionysius, De Divin. Nomin. cap. 5 et 10: Haec cum ibi videntur, ibi dicuntur esse.
84. ( 2 ) — Contra (3) : — a) N6n necesse est Deum creare unum Angelum quando creat alium Angelum; igitur potest
(1) Qua in quaestione Doctor nihil resolutive concludit, licet ex contextu propendere videatur in sententiam negantem, tunc communiorem.
(2) Quae directe nullibi solvuntur.
(3) Cfr. n. 95.
90 LIB. II. DIST. II. QUAEST. I.
aliquis Angelus esse, alio non existente, et potest Angelus alius creari, ita quod ille sit, alio existente; igitur ille qui fuit, isto non existente, et est cum isto nunc existente, videtur esse prior isto, et esse eius ut non cum isto videtur praecedere esse eius ut cum isto.
b) Praeterea, Angelus potest annihilari, circumscripto tem- pore. Quaero, inquommc? Non in nunc temporis, quia illud non est: nec in nunc aeiernitatis formaliter; nec in nunc aevi, quia nunc illud manet unum et iclem, per te; igitur in eodem erit et non erit: quae sunt contradictoria.
c) Item, aliquis Angelus potest * creari * et potest annihi- lari, et iterum reparari: sed esse reparatum non est ita unum cum esse creato sicut si nulla interruptio fuisset, alioquin ita unum esset aliquod interruptum sicut non interruptum: quod est falsum; igitur in alio nunc erit istud esse Angeli repara- tum, et in alio nunc prius erat creatum. Et si hoc, igitur si mansisset sine interruptione, fuisset in alio nunc quam modo. — Probatio huius consequentiae : tanta mora fuisset quie- scenlis quanta quietis, et per consequens tanta mora non ten- dentis, potentis tamen tendere, quanta esset si actu tenderet.
85. (3) — Proponitur cum suis rationibus sententia tenens in existentia Angeli esse successionem formaliter (1). — Hic clici- tur quod in existentia actuali Angeli est successio forma- liter. — Et dicitur (2) quod in aevo est ponere prius et po- sterius, et est ponere aliquam successionem, aliam tamen suc- cessionem quam in tempore ; in tempore enim est successio cum variatione, et prius et posterius cum veteratione et in- novatione ; in aevo vero est prius et posterius quod dicit clu- rationis extensionem, quod tamen nullam dicit variationem, nec innovationem.
Quod si forte quaeratur, quomodo potest esse prius et po- sterius sine novitate circa esse? Dicendum quod sicut videmus quod aliter egreditur rivutus a fonte, aliter radius a Sole, sic in proposito videtur; nam rivulus sic egreditur a fonte quod
(1) Cfr. nn. 89 scqq.
- Quae sequuntur, usque ad « Pro ista opinione », desumpta sunt ad litteram e S. Bonaventura {Sent. II. d. 2. p. 1. q. 3); desiderantur in edi- fcionibus Venetis 1478, 1481 et 1497; apud Mauritium (1506) et Waddingum habentur ad instar additionw; Ed. Ven. 1490 in Scoti textum ea recepit.
LIB. II. DIST. II. QUAEST. I. 91
nova aqua semper exit, non eaclem; radius a Sole continue egreditur, non quia semper novum aliquid emittatur, sed quia quod emissum est continuatur. Unde Solis influentia non est aliud quam continuatio clati, supposito quod Sol stet, quia mo- tus Solis est causa variationis radii. — Similiter in motu, et tn esse rei mobilis aliqua proprieta>s habita amittitur, vel non habita acquiritur. Secl in esse rei aeviternae cjuod primo da- tum est per continuam Dei influentiam continuatur ; nulla enim aevi creatura est omnis actus, id est purus actus, nec aliqua eius virtus; unde continue indiget divina virtute coope- rante. Ideo etsi esse totum habeat, tamen continuationem esse non habet totam simul. Et ideo est ibi successio sine aliqua innovatione circa esse vel proprietatem absolutam. Tamen ibi est vera continuatio, respectu cuius creatura habet esse quo- dammodo in potentia, ac per hoc habet successionem. Solus ergo Deus, qui est actus purus, est actus infinitus, et totum esse et possessionem esse simul habel.
(4) Pro ista opinione arguitur quadrupliciter: — a) Primo ex parte conservationis. Et fundatur ratio super auctoritatem August. Super Genes. ad litteram, lib. VIII. c. 19, ubi vult quod sicut aer respectu Solis non est factus lucidus, sed fi/t lucidus, alioquin absente Sole remaneret aer lucidus, ita se habet crea- tura respectu Dei. Idem etiam vult IV. Super Genes. acl lit- teram * c. 14 *, quocl Deus non ita se habet respectu creaturae sicut aedificator respectu domus. — Ex isto arguitur sic: si creatura respectu Dei non est facta in esse ab ipso Deo, sed est quasi in fieri formaliter, ergo formaliter semper ponitur in esse a Deo, et ita sicut continue manet, ita continue est creatio eius a Deo.
Confirmatur istud, quia conservare non est tantum non clestruere, sed est aliqua actio Dei positiva; alioquin diceretur conservare lumen qui non claudit fenestram. Similiter tunc an- nihilare esset actio positiva: quod falsum est, quia annihilare est non agere; igitur conservare est agere. — Quod etiam apparet ex hoc, quia nulla creatura est in esse suo independens, quia nec actus purus; igitur continue in essencio dependet a causa, et non tantum a causa quae cledit esse, et modo non dat, quia conservare tunc nihil esset nisi prius egisse, et moclo non destruere.
92 LIB. II. DIST. II. QUAEST. I.
( s ) Si concedantur omnia ista, quod Deus conservando agat positive aliquid circa creaturam, tamen non actione aliqua continua, quia nulla est ibi forma, secundum quam possit assignari continuatio actionis; nec etiam alia et alia actione, sed semper eadem, contra : hac actione non habetur formaliter et ultimate illud esse quod potest non haberi posita hac actione. — Hanc probo, quia causa causans hac causatione est causa ultimate applicata ad producendum effectum in esse; igitur si cum hac causatione possit stare effectum non esse, non vi- detur quod hac causatione habeatur esse *formaliter* ulti- mate, sed hac causatione posita, qua Angelus producebatur in esse, potest Angelus non habere esse cras; igitur non habet illud esse formaliter et ultimate illa causatione: et habet sic esse; igitur alia causatione.
Si dicas quod non habet esse cum coexistentia in tempore crastino ex prima factione, sed ad hoc requiritur illud futu- rum existere, et illo futuro existente, tunc illa ratio futuri est ratio coexistendi in Angelo, contra: ita est in aeternitate, quod non habet coexistentiam cum tempore in quantum coe- xistentia est, sed solum ex hoc quod tempus est coexistens ei; et ideo si haec est causa, non differunt aevum et aeterntias. (6) Similiter, non tantum posita creatione futura Angelus po- test non habere esse cum futuro, sed potest non habere fun- damentum illius coexistentiae, scilicet esse absolutum; ergo il- lud esse absolutum non habet ex tali coexistentia.
b) Item secunclo: si esse eius est simplex et immutabile, ergo sicut Deus non potest facere Angelum non fuisse, ita nec non fore. — Item, in eo qui habet toium esse simul idem est fuisse et esse et futurum esse : sed quod fuit impossibile est cogitari non fuisse, si intelligatur fuisse; ergo si in aeviterno idem est fuisse et fore, * igitur * impossibile est cogitare non fore: hoc solius Dei est proprium (a).
Confirmatur ratio, quia in aeternitate non sunt contra- dictoria vera de voluntate divina, neque etiam volitio divina est respectu contradictoriorum ut contradictoria sunt: sed Deus in aeternitate potuit velle creare Angelum unum, et e.umdem annihilare; igitur voluit ipsum esse, et voluit ipsum non esse,
(a) In Ed Yen. haec ratio priori praeponitur.
LIB. II. DIST. II. QUAEST. I. 93
vel non voluit eum esse, et voluit eura esse; igitur(a) oportet hic invenire aliquas conditiones ex parte esse et non esse, ut non sint contradictoria : sed ista quae tollerent contradictionem non videntur posse assignari nisi diversa ' nunc, puta, quocl vo- luit ipsum esse pro A, et non voluit ipsum esse pro B; igitur impossibile fuit Deum velle creare Angelum unum, et annihilare euradem, nisi vellet hoc et illud pro diversis nunc : sed potuit velle hoc et illud absque respectu ad tempus; ergo necesse est * potuisse * ex parte Angeli intelligi aliud et aliucl nunc absque respectu ad tempus: ista alietas non potest esse nisi ipsorum nunc aevi; igitur, etc.
(^) c) * Tertia via arguit de * infinitate: quia cum Angelus durabit in infinitum cum toto tempore futuro, si nunc habet iotam suam durationem quam habebit semper, igitur nunc formaliter habet duraiionem infinitam. — Hoc confirmatur, quia illucl nunc, quod est ex se tale quod potest coexistere infiniio, est formaliter infinitum : sicut si Angelus nunc habe- ret in se unde posset coexistere omni loco, esset infinitus se- cunclum locum.
Et si dicatur quocl hoc non est verum, nisi habeat ex se unde possit sic.coexistere, contra: licet non habeat ex se unde sic sit coexistens, et icleo effective ex se non habeat infinitatem, tamen sicut formaliter habet unde sic coexistat, ita vicletur formaliter infinitum, sicut si haberet unde esset praesens * omni * loco actuali et potentiali, licet effective a Deo esset immensus, licet non a se effective, et licet immensitas sua non aequaretur immensitati clivinae secundum intensionem, tamen aequaretur secunclum extensionem, ita quocl nusquam posset Deus esse per suam immensitatem nisi ubi posset esse An- gelus.
Et confirmatur ista ratio, quia negatio negationis est af- firmatio posiiionis; igitur negationes infinitarum negationum ponunt infinitas positiones, vel unam formaliter [virtualiter?] infinitam: sed Angelus habens istam existentiam simplicem habet ex ipsa negationes infinitarum negationum, scilicet non esse cum infinitis instantibus temporis; igitur habet ex ipsa infinitas positiones, vel unam positionem virtualiter infinitam.
(a) Ed Ven. sed.
94 LIB. II. DIST. II. QUAEST. I.
( 8 ) d) * Quarta via est * ex orcline eorum quae possunt esse in aevo; potuit enim Angelus fuisse creatus non peccator, sed innocens, et potuit postea peccare et non peccare, circumscripto omni tempore; igitur iste Angelus prius fuisset innocens quam peccator; ergo prius et posterius sunt in esse eius.
Similiter potuit unus Angelus prius creari, et postea sta- tim annihilari, et postea alius creari; ille primus nunquam fuit illo secundo existente; ergo nec in eodem nunc cum illo; igitur est prius unus, et alius posterius ; quia si fuerunt, et non simul, igitur unus post alium; igitur si unus alius exti- tisset cum illis ambobus, fuisset in esse eius prius et poste- rius, sicut esse unius istorum est prius quam esse alterius.
S6. ((J) — Praefata sententia auctoritate firmatur(l). — Pro ista * positione * sunt auctoritates : — a) Beati August. XI. Confession. * c. 14*: Nunc temporis si semper staret, et non flueret vel in praeteritum non transsiret, non esset tempus, secl aeternitas; et videtur ibi loqui de vera aeternitate Dei, expo- nendo illud Psal. (2) : Tu autem iclem ipse es, et anni tui non deficient; * igitur similiter de nunc aevi *. — Praeterea, idem IV. Super Genes. c. 12: Pater meus usque moclo operatur, etc. * Quod * auiem ait: Usque modo, continuationem operis signi- flcat. Hoc probat subdens: Aliter enim posset intelligi si di- ceret: et nunc operatur, ubi non esset necesse ut operis con- tinuationem acciperemus; aliter autem cogit intelligi cum ait: Usque nunc, ex illo scilicet quo cuncta cum conderet operatus est vel condidit ex nihilo. Haec ille.
b) Praeterea, Boetius, De Trinit.: Quamvis secundum Phi- tosophos de corporibus coelestibus et spiritibus possit dici quod sunt semper, magna tamen est differentia in semper esse : in Deo enim tantum praesens est non currens; nunc autem fluens facit sempiternitatem , id est aevum.
c) Praeterea, Damasc. lib. I. c. 25: Saeculum dicitur quod semper protenditur cum aeternis velut spatium.
d) Item, Gregor., XXVII. Moral., super illud Iob. (3): Nu- merus dierum, etc, de Angelisait: ln eis initium cernimus cum mentem retro revocamus: Deus non recipit ex quo, nec quousque.
(1) Cfr. n. 94. (2) Ps. CI. v. 28.
(3) Cap. XXXYI. v. 26.
LIB. II. DIST. II. QUAEST. I. 95
e) Praeterea, Ansel. Prosol. 24 : Hoc quoque modo transis omnia etiam aetema, quia tua et illorum aeternitas tota tibi praesens est cum illa nondum habeant de sua aeterni- tate quod venturum est, sicut iam non habent quod prae- teritum est.
f) Item, Hieron. ad Marcellum, * et est in glossa Exod. 5 cap. Et Isidorus 1. VII. Ethimol. * : Solus Deus non novit fuisse, nec futurum esse.
87. (10) — Proponitur sententia negans successionem in dura- tione Angeli(l). — Contra istam positionem arguitur quod includat contradictionem: — a) Quia ubi est successio, ibi est prius et posterius, quae non sunt simul, secl adveniente posteriori prius decidit, et per consequens prius veterascit et posterius novum est.
b) Sed si intelligatur successionem esse in mensura, absque hoc quod innovatio sit in mensurato, contra hoc arguitur, quia secundum Philos. IV. Physic, prius et posierius sunt in tempore propter prius et posterius in motu, ita quod si non esset aliud et aliud in motu, non esset prius et poste- rius in tempore ; igitur a simili, si non sit aliqua existentia nova in aeviterno, nec aliqua novitas in aevo; et sic si non sit prius et posterius in mensurato, non erit aliqua distinctio inter prius et posterius in mensura. — Hoc etiam confirmatur per Philos. X Metaph. ; quia, secundum eum, mensura debet esse unigenea mensurato, et ita si mensura sit divisibilis, et mensuratum. Quod etiam probatur per hoc, quia indivisibile in quantum indivisibile non potest mensurari divisibili.
c) Praeterea, nunc aevi si desinit, et non semper manet idem, hoc non potest esse propter defectum subiecii, quia, per te, subiectum manet idem; nec potest poni per aliquam cau- sam corrumpentem, quia non videtur assignari posse causa corrumpens; igitur non deficit; aliter est de nunc temporis, quia ipsius subiectum proximum * vel mensuratum proximum * deficit, scilicet mutatio.
(M) d) Praeterea, si est hic aliqua innovatio et inveteratio manens circa idem, ergo illud proprie mutatur, quia illud aliter se habet nunc quam prius: mutationis autem mensura est nunc
(1) Cfr. n. 90.
96 LIB. II. DIST. II. QUAEST. I.
temporis; ergo aeviternum, in quantum ponitur mensurari nunc aevi, mensurabitur nunc temporis.
e) Pro hac positione est auctoritas August. De Civit. lib. II. c. 2. Quaere.
f) Hanc conclusionem negativam tenendo *dupliciter * po- nitur differentia aevi ad tempus et aeiernitatem (1).
88. (!2) — Impugnatur. — Contra istum moclum ponendi arguo: — a) Videtur enim contradicere sibi ipsi; quia si in aeriterno non est successio, sequitur quod esse quod habet in praesenti nunc habeat in sequenti nunc, * et sic de aliis, et sic habet esse interminatum, quod est contra eum? imo * esse Angeli quantum est ex se habet terminari, sicut dicit expresse, et ponit quod aevum potest in quolibet, instanti, quan- tum est ex se, deficere ; igitur si istud aeviternum habeat for- maliter esse cum isto nunc, hoc non potest esse secundum il- lud idem esse, quia illud esse habuit terminari cum illo nunc, secundum illos; igitur oportet quod vel alio esse sit cum isto nunc secundo, vel eodem iterum posito.
b) Praeterea, * quod * dicit impossibilia esse quae infe- runtur et illa non sequi ex hoc quod aevum ponitur indivi- sibile, sed ex negaiione temporis, quae negatio est incompos- sibilis cum positione aevi, et propter illam incompossibilitatem sequitur impossibile de aeviterno, hoc non videtur rationabile, quia secundum ipsum quidquid est prius natura, quantum est ex se, potest esse prius duratione, hoc est ex parte sui sibi non repugnat esse prius duratione, quin absque contradi-
(1) In editionibus Venetis 1478, 1481, 1490 et 1497 sequitur statim « Contra istum modurn... Mauritius autem (Ven. 1506) sequentem habet ad- di/ionem, ab Waddingo quoque reproductam:
« Aevum differt dupliciter ut medium ab aeternitate et tempore ut ex- tremis: primo quia aeternitas permanens mensurat sine possibilitate permu- tationis; tempus vero est mensura rnotus; aevum sic mensurat permanens ut mutabilitatem non abigat. — Secundo, quia aeternitas mensurat indefi- ciens et indefectibile; tempus vero defectibile et deficiens: aevum vero me- dians indeficiens sic mensurat, ut tamen defectibile sit, id est potens defi- cere: primo quia aeternitas mensurat rem non mutationi subiectam, nec ad mutationem habentem potentiam ; aevum vero et tempus opposito modo:
ndo, aeternitaa indeficiens et indefectibilis ; aevum defectibile, licet non deficiatur; tempus vero defectibile et deficiens: tertio, aeternitas est per- manens, et similiter aevum; tempus vero successivum tamquam mensura motus secundum prius et posterius in partibus mobilis, ex IV. Physic».
LIB. II. DIST. II. QUAEST. I. 97
ctione, quantum est ex parte sui, * possit * esse sine poste- riore, respectu cuius dicitur esse prius natura ; et * ita * ipso posito, et posteriore non posito, nulla contradictio est ex parte prioris naturaliter, nec alicuius quod pertinet ad ipsum in quan- tum prius est: sed aeviternum et mensura eius propria sunt naiuraliier priora omni respectu ad tempus, sicut fundamen- tum est prius relatione; igitur ex tali hypothesi non sequitur * aliqua* incompossibilitas ex parte aeviterni, in quantum aevi- ternum est.
(13) Exemplum huius est, quia licet necessario ad subiectum sequatur propria passio, tamen quia subiectum est prius na- tura passione, non est contradictio ex parte subiecti, quod su- biectum sit prius duratione sua propria passione, quantum est ex parte subiecti. Et si hoc ponatur, nulla incompossibili- tas sequitur ex parte subiecti in se * eodem * modo quo est prius passione. Gontradictio igitur si aliqua sequatur, hoc est per locum extrinsecum, ex habitudine scilicet causae ad effe- ctum. — Ita igitur, si est necessaria habitudo aevi ad tempus tamquam prioris natura ad posterius natura, propter nega- tionem posterioris ponendo prius, non sequeretur aliqua con- tradictio ex parte prioris secundum se; nec ex parte alicuius alterius quod convenit priori secundum se. — Ista autem il- lata, scilicet Angeluni non posse esse priorem alio Angelo, vel non posse esse post suum non esse, sunt incompossibilia per se ex parte aeviterni, in quantum aeviternum est; igitur, etc.
c) Et quod probat etiam illam necessitatem concomitantiae temporis ad aevum propter ordinem perfectioris ad imper- fectius, non videtur sutficere; hoc enim non concluderet de continentia quasi quantitaiiva, sed quidclitativa : sicut quid- ditas superior continet inferiorem: sed cum tali continentia stat quod superior potest esse sine inferiori, et quod sibi con- veniat esse quod est proprium sibi absque inferiori, aut sal- tem non conveniat sibi in respectu ad inferius. — Ita igitur in proposito dicendum est quod nihil proprium aevo conveniet praecise sibi in ordine ad tempus.
89. (>£) — Prima sententia amplius explicatnr. — Qui vult
tenere primarn opinionem [n. 85], quae videtur probabilis et
habere pro se rationes probabiles, potest dicere secundum in-
tentionem ponentis, quod aevum proprie est quantitas, et per
Tom. II. 7
98 LIB. II. DIST. II. QUAEST. I.
consequens habet propriam dwisibilitatem : non autem perma- nentem; igitur successivam: tale est indivisibile succedens in- divisibili, sicut aliud alii; et ita nunc aevi, quantum est ex se, raptim transit, et esse aeviterni ut positum est in * illo * nunc, ex vi istius positionis, praecise habet esse in isto nunc, et sta- tim non esse, isto nunc transacto, nisi eadem causa alia cau- satione poneret idem esse in alio nunc; et ita * conservat * po- sitive causando non aliud esse, sicut est in successivo, sed idem esse infinities: ita quod prima causatio dicitur creatio, quia sequitur immediate non esse ordine durationis; quaeli- bet autem causatio sequens sequitur ad non esse in subiecto mediate ordine durationis, et non esse immediate ordine na- turae, quod non esse * tunc (a) * inesset, nisi causa conservans daret esse: * et sequitur esse secundo positum ordine dura- tionis esse prius positum (b) *, et per hoc est continuatio et conservatio eiusdem esse.
Exemplum huius est, quia si Angelus habeat aliquam quantitatem virtualem, per quam potest esse praesens defini- tive alicui loco, ita per eam est praesens huic loco, quod non potest esse praesens simul alii loco, nec absolute (c) potest esse praesens alii loco, nisi aliqua mutatione facta circa ipsam per respectum ad alium locum : vel quod ipsa fiat maior for- maliter, vel quod ipsa transferatur de loco ad locum, vel quod per potentiam divinam sit in alio loco, non derelinquendo istum. Ita est in proposito, qnod illud esse quod habet Angelus unica * creatione (d) * limitatum est ad hoc nunc, et nullo facto novo circa ipsum non potest vi huius * creationis (d) * esse ultra hoc nunc ; sed Deus dans ei quantitatem durativam perpetuam, et boc una * creatione (d) * continua, vel infinitis * creationibus (d) * eiusdem esse, dat ei semper (e) uniformiter quo extendatur toti tempori.
90. (is) — Solvuntur argumenta facta contra primam sen- tentiam, — Ad argumenta contra illam positionem. — a) Ad
(a) Wadd. tempore.
(b) Wadd. sed ipsuin esse secundo positum sequitur ordine durationis esse primo positum.
(c) Ed. Ven. absente.
Wadd. causatione... causationis. . causationibus. (<>) Wadd. addit: vim coexistendi.
LIB. II. DIST. II. QUAEST. I. 99
primum [n. 87 a], quod probat contradictionem sequi ex ea, respondeo quod in illa duratione sive mora essendi, quae est praecise successiva, est innovatio, et pars eius una rece- dit, et alia succedit, et generaliter una pars succedit alteri; non tamen est innovatio aliqua in illa existentia cuius est illa mora: sicut si poneretur caro non habens partem et partem sub eadem quantitate permanente, tunc esset ibi alietas par- tium in ipsa extensione formaliter, quae quantitas est, absque extensione vel diversitate partium eius cui accidit talis extensio.
b) Et cum probatur [n. 87 b] non esse distinctionem in mensura, per Philos. IV. Physic, nisi fuerit distinctio in mensurato, dico quod bene sequitur si partes temporis sunt aliae, quod partes motus sint aliae, sicut ab effectu ad cau- sam; sed non est necesse quod in quibuscumque partes dura- tionis sunt aliae, quod aliqua distinctio partium priorum sit causa huius distinctionis; quia illa distinctio, quae alicui est secunda, potest in alio esse prima. — Exemplum huius est: ignis ca- lefacit et desiccat propter accidentia distincta * determinate * ordinata in igne, ita quod distinctio actionum est ibi secunda, praesupponens aliam distinctionem priorem, scilicet distinctio- nem accidentium activorum: sed ex hoc non sequitur quod ubicumque est distinctio actionum, quod ipsa sit secunda; quia si in Sole continerentur virtualiter illa accidentia distin- cta ignis, tunc prima distinctio ibi esset actionum, quae tamen fuit secunda respectu ignis. Sic dicendum est in proposito. (16) c) Ad aliud argumentum [n. 87 c) dico quod nunc potest deftcere, quia ex se habet tantum raptim transire, licet sub- iectum eius maneat idem, nec aliquod agens corrumpat ipsum. Et quod nunc temporis deficiat deficiente suo proprio subiecto accidit sibi quod subiectum eius proximum deficiat, quia si illud maneret idem, sicut est in quiescente, tunc posset dici quod illud idem agens, per quod est aliud nunc succedens isti, pro- ducendo aliud nunc incompossibile isti, destruit istud (a), non ex se primo, sed ex consequenti.
Et si quaeras tunc, in quo deficiat istud nunc: aut in se, aut in alio, sicut arguit Philos. IV. Physic, dico quod deficere sicut et desinere potest exponi dupliciter: uno modo
(a) Ed. Ven. illud.
100 LIB. II. DIST. II. QUAEST. I.
per positionem praesentis et negationem futuri: vel per posi- tionem praeteriti et negationem praesentis. Primo modo clebet exponi in * inclivisibilibus * (a), et